Truyện cổ tích và giai thoại Việt Nam có cả một mảng về xử kiện: ông quan xé đôi tấm vải để tìm chủ thật, bắt sư cầm thóc ngâm để lộ kẻ lấy trộm tiền chùa, lý trưởng ăn tiền "phải bằng hai", và những nỗi oan như Thị Kính, Vũ Nương. Khác với Trung Hoa, dân gian Việt không dồn chuyện vào một "Bao Công" cụ thể; ông quan trong truyện thường không tên, và bên cạnh những phán quyết tài tình là rất nhiều tiếng cười chế giễu quan tham. Bài này gom các truyện tiêu biểu và nói rõ đâu là truyện dân gian, đâu là văn học có tác giả.
Phân xử tài tình: hai vụ án của một ông quan không tên
Truyện được nhiều thế hệ học sinh biết qua sách Tiếng Việt tiểu học, với ghi chú "theo Nguyễn Đổng Chi", tức lấy từ kho truyện cổ tích ông sưu tầm. Truyện kể một vị quan nổi tiếng xử án giỏi, với hai vụ liên tiếp.
Vụ tấm vải
Hai người đàn bà cùng giành một tấm vải, ai cũng nói là của mình, ai cũng khóc lóc. Quan hỏi nhân chứng, cho người về nhà hai bên xem xét, đều không ra manh mối. Cuối cùng quan cho xé đôi tấm vải, mỗi người một nửa. Một người thản nhiên cầm lấy, người kia bật khóc. Quan sai trả cả tấm vải cho người khóc và bắt người kia: người tự tay dệt ra tấm vải mới đau xót khi thấy nó bị huỷ.
Vụ tiền chùa
Chùa mất tiền công đức, nghi là người trong chùa lấy. Quan cho gọi tất cả, phát mỗi người một nắm thóc đã ngâm nước, bảo cầm chặt, rồi vừa chạy quanh đàn vừa niệm Phật. Quan nói Đức Phật rất linh, ai gian thì thóc trong tay sẽ nảy mầm. Trong khi mọi người chạy, quan để ý thấy một chú tiểu thỉnh thoảng lại hé tay ra nhìn. Đó chính là kẻ lấy tiền: người ngay không sợ, kẻ có tật thì giật mình.
Hai vụ này cùng một tư duy với tích vua Solomon: khi không có chứng cứ, người xử tạo ra một tình huống để phản ứng thật lộ ra.
Có tật giật mình: chuyện con gà và chiếc lông
Thành ngữ "có tật giật mình" gắn với một giai thoại được kể nhiều dị bản. Một người mất gà, đứng giữa xóm nói to rằng kẻ nào bắt trộm gà nhà mình thì trên đầu vẫn còn dính lông gà. Một người trong đám đông vội đưa tay lên sờ đầu, và thế là lộ. Không ai biết truyện xuất hiện từ bao giờ; nó sống trong lời ăn tiếng nói nhiều hơn trong sách.
Điều thú vị là dân gian đã nắm được một quan sát tâm lý mà điều tra hiện đại cũng biết: người có điều giấu giếm thường phản ứng với những thông tin chỉ kẻ trong cuộc mới để tâm. Nhưng dân gian cũng biết giới hạn của nó, nên thành ngữ dùng để mỉa kẻ gian chứ không phải phép thử để kết tội ai.
Mặt trái: "Nhưng nó phải bằng hai mày"
Bên cạnh ông quan tài tình, kho truyện cười dân gian có cả một dãy chân dung quan lại ăn tiền. Truyện nổi tiếng nhất là "Nhưng nó phải bằng hai mày". Cải và Ngô đánh nhau, đi kiện lý trưởng. Cải lót trước năm đồng, Ngô biện mười đồng. Khi xử, lý trưởng phán Cải sai. Cải xoè năm ngón tay ra hiệu, nhắc rằng mình phải. Lý trưởng cũng xoè năm ngón tay trái úp lên năm ngón tay phải mà nói: tao biết mày phải, nhưng nó lại phải bằng hai mày.
Truyện chỉ dài vài dòng nhưng nói được nhiều điều: công lý có thể bị đong đếm bằng tiền, và kẻ đi đút lót cũng chẳng trong sạch gì. Câu tục ngữ "vô phúc đáo tụng đình" (không may mới phải đến cửa quan) và "một đời kiện, chín đời thù" cho thấy người xưa nhìn việc kiện tụng với rất nhiều dè dặt.
Những nỗi oan nổi tiếng
Oan Thị Kính
Truyện thơ Nôm Quan Âm Thị Kính (khuyết danh) và vở chèo cùng tên kể Thị Kính thấy râu chồng mọc ngược, cầm dao định xén, chồng giật mình tỉnh dậy, hô hoán bị vợ giết. Không ai hỏi han, nhà chồng đuổi nàng về. Nàng giả trai đi tu, lại bị Thị Mầu đổ cho là cha đứa trẻ, cũng chịu đựng không cãi. "Oan Thị Kính" thành thành ngữ chỉ nỗi oan không biết kêu ai.
Điều đáng chú ý ở góc nhìn xét xử: cả hai lần, không có ai điều tra. Một tiếng hô hoán, một lời đổ tội là đủ để kết án. Truyện dùng cái oan để nói về lòng nhẫn nhục theo tinh thần Phật giáo, nhưng người đọc hôm nay cũng có thể đọc nó như một ví dụ về việc phán xét chỉ dựa vào lời kể của một phía.
Vũ Nương và cái bóng trên vách
"Chuyện người con gái Nam Xương" trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ (thế kỷ 16) kể Trương Sinh đi lính về, đứa con nhỏ nói rằng đêm nào cũng có một người đàn ông đến, mẹ đi cũng đi, mẹ ngồi cũng ngồi. Trương Sinh tin là vợ không chung thuỷ, mắng nhiếc, không cho giải thích. Vũ Nương gieo mình xuống sông. Mãi sau, một đêm đứa bé chỉ cái bóng của cha trên vách mà gọi là cha, Trương Sinh mới hiểu: người đàn ông ấy chỉ là cái bóng, do Vũ Nương chỉ vào bóng mình để dỗ con.
Đây là một truyện văn học có tác giả, không phải hồ sơ. Nhưng nó là một ví dụ rất rõ về lời khai sai mà người nói không hề có ý lừa: đứa trẻ mô tả đúng điều nó thấy, chỉ là người nghe hiểu sai.
Kiện cả ở âm phủ: Ngô Tử Văn
Cũng trong Truyền kỳ mạn lục, "Chuyện chức phán sự đền Tản Viên" kể Ngô Tử Văn, một kẻ sĩ cương trực, đốt ngôi đền của hồn một tên tướng giặc chết trận vẫn quấy nhiễu dân. Hồn kia kiện ông xuống Minh ty (âm phủ), lại khéo léo dựng chuyện khiến Tử Văn suýt thua. Tử Văn cứ một mực đòi xét lại, xin cho người đến đền Tản Viên hỏi cho rõ. Sự thật được làm sáng tỏ, kẻ gian bị trị tội, Tử Văn sau được làm phán sự đền Tản Viên.
Truyện có yếu tố kỳ ảo, nhưng cốt lõi rất đời: ngay cả nơi xét xử "tối cao" cũng có thể bị lừa nếu chỉ nghe kẻ khéo nói, và chính sự kiên trì đòi xác minh của người ngay mới cứu được phán quyết.
Bảng tóm tắt các truyện
| Truyện | Loại | Cách tìm ra sự thật |
|---|---|---|
| Phân xử tài tình: tấm vải | Cổ tích, sưu tầm | Thử phản ứng khi tài sản bị huỷ |
| Phân xử tài tình: tiền chùa | Cổ tích, sưu tầm | Dựa vào niềm tin và tâm lý sợ bị lộ |
| Có tật giật mình | Giai thoại, nhiều dị bản | Phản ứng của kẻ có tật trước thông tin giả |
| Nhưng nó phải bằng hai mày | Truyện cười dân gian | Không tìm sự thật, chỉ đếm tiền |
| Quan Âm Thị Kính | Truyện thơ Nôm, chèo | Không có điều tra, oan đến cùng |
| Chuyện người con gái Nam Xương | Truyền kỳ, Nguyễn Dữ | Sự thật lộ ra quá muộn, do tình cờ |
| Chuyện chức phán sự đền Tản Viên | Truyền kỳ, Nguyễn Dữ | Kiên trì đòi xác minh tại chỗ |
Vì sao Việt Nam không có "Bao Công" riêng
Đây là câu hỏi đáng nghĩ. Có vài lý do có thể nêu, dù chưa có câu trả lời dứt khoát. Văn học viết của ta trong nhiều thế kỷ dùng chữ Hán, nên truyện công án Trung Hoa được đọc thẳng mà không cần "Việt hoá" nhân vật. Đời sống làng xã tự giải quyết nhiều tranh chấp bằng hương ước, lệ làng và các bậc kỳ mục, ít khi lên tới cửa quan. Và giọng dân gian Việt về quan lại thường là giễu cợt nhiều hơn tôn vinh, nên ông quan giỏi trong truyện thường không tên, như một mong ước hơn là một nhân vật có thật.
Góc nhìn hôm nay
Để đọc tiếp, nên tìm bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi, phần ông chú giải so sánh các dị bản rất có giá trị. Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ có nhiều bản dịch, đọc trọn được trong vài buổi tối. Vở chèo Quan Âm Thị Kính vẫn được Nhà hát Chèo Việt Nam và các đoàn chèo địa phương biểu diễn; xem một lần trên sân khấu sẽ thấy cái oan được kể bằng nhạc và điệu múa, khác hẳn đọc trên giấy.
Còn bài học thì mỗi truyện một vế: người xử giỏi biết tạo tình huống cho sự thật lộ ra; người xử dở chỉ nghe một phía hoặc đếm tiền; và người bị oan, như Ngô Tử Văn, đôi khi chỉ cần kiên trì đòi được xác minh.
Câu hỏi thường gặp
Truyện Phân xử tài tình của ai?
Đây là truyện cổ tích dân gian, phần được đưa vào sách Tiếng Việt tiểu học ghi theo Nguyễn Đổng Chi, người sưu tầm và biên soạn bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam. Vị quan trong truyện không có tên cụ thể.
Có tật giật mình bắt nguồn từ đâu?
Thành ngữ gắn với giai thoại người mất gà nói rằng kẻ trộm còn dính lông gà trên đầu, và kẻ trộm vội sờ đầu nên bị lộ. Truyện có nhiều dị bản và không rõ xuất xứ cụ thể.
Nhưng nó phải bằng hai mày là truyện gì?
Là truyện cười dân gian chế giễu quan lại ăn hối lộ. Lý trưởng nhận năm đồng của Cải và mười đồng của Ngô rồi xử Ngô thắng, nói rằng Cải phải nhưng Ngô "phải bằng hai".
Oan Thị Kính nghĩa là gì?
Là thành ngữ chỉ nỗi oan ức không thể giải bày, lấy từ truyện Quan Âm Thị Kính. Thị Kính hai lần bị đổ tội mà không ai điều tra, phải chịu đựng đến cuối đời.
Vì sao Vũ Nương bị chồng nghi oan?
Trong truyện của Nguyễn Dữ, đứa con nhỏ nói đêm nào cũng có người đàn ông đến, thật ra là cái bóng của Vũ Nương trên vách. Trương Sinh tin lời con mà không hỏi lại vợ, dẫn đến bi kịch.
