Trinh thám Việt Nam: Thế Lữ, Phạm Cao Củng và thám tử Lê Phong

Truyện trinh thám Việt Nam hình thành rõ nét vào thập niên 1930 với hai tên tuổi tiêu biểu: Thế Lữ, cha đẻ nhân vật phóng viên – thám tử Lê Phong, và Phạm Cao Củng, người tạo ra thám tử Kỳ Phát. Trước đó, ở Nam Kỳ đã có tiểu thuyết đăng báo pha yếu tố phiêu lưu, vụ án. Dòng trinh thám Việt chịu ảnh hưởng lớn từ Sherlock Holmes và Arsène Lupin nhưng đặt câu chuyện vào Hà Nội, Sài Gòn thời Pháp thuộc.

Bối cảnh: báo chí, tiểu thuyết đăng kỳ và sách dịch

Đầu thế kỷ 20, chữ Quốc ngữ lan rộng cùng báo chí. Tiểu thuyết đăng từng kỳ trên báo trở thành món giải trí đại chúng, và những câu chuyện có bí ẩn, vụ án, rượt tìm manh mối rất hợp để giữ chân người đọc kỳ sau. Truyện Sherlock Holmes, Arsène Lupin cùng các truyện công án Trung Hoa như Bao Công được dịch, phỏng dịch và in nhiều.

Ở Nam Kỳ, giới nghiên cứu văn học thường nhắc những cây bút như Biến Ngũ Nhy và Phú Đức trong thập niên 1910–1920 với các tiểu thuyết pha trộn phiêu lưu, nghĩa hiệp và yếu tố điều tra. Những truyện này còn gần với kiểu truyện phiêu lưu hơn là trinh thám suy luận chặt chẽ, nhưng chúng cho thấy độc giả Việt đã sẵn sàng đón nhận thể loại.

Thế Lữ và Lê Phong — "Sherlock Holmes của Hà Nội"

Thế Lữ (1907–1989), tên thật Nguyễn Thứ Lễ, được biết đến trước hết như nhà thơ tiên phong của phong trào Thơ mới với bài Nhớ rừng, và là thành viên Tự Lực văn đoàn. Ít người để ý ông còn là một trong những người đặt nền cho trinh thám Việt.

Nhân vật Lê Phong của ông là một phóng viên trẻ, nhanh nhạy, mê phiêu lưu, tự mình điều tra những vụ bí ẩn ở Hà Nội. Chọn nghề phóng viên thay vì cảnh sát là một lựa chọn khéo: dưới thời Pháp thuộc, để người Việt làm thám tử cảnh sát nghe không tự nhiên, còn nhà báo thì vừa có lý do đi khắp nơi, vừa đứng ngoài bộ máy cai trị.

Các truyện Lê Phong

Trước đó Thế Lữ đã viết những truyện ly kỳ, rùng rợn như Vàng và máu (1934) và Bên đường Thiên Lôi, cho thấy ông có sở trường với không khí bí ẩn. Năm in các tác phẩm có thể ghi lệch tuỳ tài liệu, vì nhiều truyện đăng báo trước khi in sách.

Đọc Lê Phong hôm nay, người đọc sẽ thấy rõ dấu ấn Holmes và Lupin: chàng phóng viên tự tin, ưa cải trang, đấu trí với một đối thủ ngang tài. Nhưng bối cảnh là phố cổ Hà Nội, ngõ hẻm, tiệm thuốc, đường tàu điện — và chính chất Hà Nội ấy làm nên giá trị riêng.

Phạm Cao Củng và thám tử Kỳ Phát

Phạm Cao Củng (1913–2012) là nhà văn chuyên tâm với trinh thám hơn cả trong thế hệ của mình. Nhân vật Kỳ Phát của ông là một thám tử thực thụ, điềm tĩnh, dựa vào quan sát và suy luận. Truyện Vết tay trên trần thường được nhắc như một tác phẩm đánh dấu tên tuổi của ông từ giữa thập niên 1930.

Điểm đáng chú ý ở Phạm Cao Củng là ý thức xây dựng một thám tử Việt có phương pháp, chứ không chỉ là nhân vật phiêu lưu. Ông viết nhiều truyện Kỳ Phát qua các thập niên. Sau năm 1975 ông sống ở nước ngoài và mất tại Mỹ năm 2012, thọ gần trăm tuổi.

Lê Phong và Kỳ Phát khác nhau thế nào

Đặc điểm chung của trinh thám Việt thập niên 1930

• Người hùng là trí thức trẻ: phóng viên, thám tử tư, người có học — hình mẫu của tầng lớp thị dân mới.
• Cảnh sát Pháp đứng ở hậu cảnh: bộ máy chính quyền hiện diện nhưng hiếm khi là người phá án; nhân vật Việt mới là người tỏ ra sáng suốt.
• Không khí đô thị: tàu điện, nhà hàng, rạp hát, phố Tây — Hà Nội và Sài Gòn hiện lên như những thành phố đang hiện đại hoá.
• Pha trộn thể loại: trinh thám đan với ly kỳ, phiêu lưu, đôi khi cả chuyện tình — khác với khuôn câu đố chặt chẽ kiểu Anh.

Vì sao trinh thám Việt không phát triển mạnh như ở Anh, Nhật?

Các nhà nghiên cứu thường nêu mấy lý do:

• Bối cảnh thuộc địa: hình ảnh cảnh sát gắn với bộ máy cai trị nên khó trở thành người hùng trong văn học bản địa; tác giả phải tìm vai khác như phóng viên.
• Thể loại bị xem nhẹ: trinh thám thường bị coi là văn chương giải trí, ít được phê bình nghiêm túc.
• Chiến tranh kéo dài làm đứt mạch phát triển của nhiều dòng văn học đại chúng.
• Sách dịch lấn át: độc giả có sẵn Sherlock Holmes, Agatha Christie, rồi trinh thám Nhật, Trung Quốc — tác giả trong nước khó cạnh tranh.

Trinh thám Việt gần đây

Từ những năm 2000, một số cây bút trẻ quay lại với truyện bí ẩn, giật gân, kinh dị pha trinh thám. Một ví dụ được biết đến rộng rãi là Trại hoa đỏ của Di Li, truyện bí ẩn – kinh dị về sau được chuyển thể thành phim điện ảnh năm 2022. Trên mạng, các cộng đồng viết truyện trinh thám tiếng Việt cũng khá sôi nổi, dù chất lượng không đều.

Vẫn thiếu một "Higashino Keigo của Việt Nam" — một tác giả trinh thám đại chúng có số lượng tác phẩm đều đặn, được đọc rộng và tôn trọng. Đó là khoảng trống, cũng là cơ hội.

Góc nhìn hôm nay: tìm đọc ở đâu

Các truyện Lê Phong của Thế Lữ đã được tái bản trong những năm gần đây, có tuyển tập gom nhiều truyện trong một cuốn, khá dễ tìm ở nhà sách và thư viện. Truyện của Phạm Cao Củng cũng có một số bản in lại. Thư viện Quốc gia Việt Nam và các thư viện tỉnh còn lưu báo chí, sách cũ thời 1930 cho người muốn tìm bản gốc.

Gợi ý cách đọc: đọc Lê Phong phóng viên song song với một tập truyện ngắn Sherlock Holmes để thấy Thế Lữ học gì và "Việt hoá" gì. Chú ý cách ông tả phố phường Hà Nội — đó là thứ không bản dịch nào có được.