Kate Warne: nữ thám tử đầu tiên của nước Mỹ và đêm bảo vệ Lincoln

Kate Warne (khoảng 1833–1868) là người phụ nữ đầu tiên làm thám tử chuyên nghiệp ở Mỹ, được Allan Pinkerton nhận vào hãng năm 1856. Bà nổi tiếng nhất với vai trò trong việc đưa Abraham Lincoln qua Baltimore an toàn năm 1861 và sau đó đứng đầu bộ phận nữ thám tử của hãng. Tư liệu về bà rất ít, nên nhiều chi tiết vẫn chỉ là lời kể lại.

Cuộc phỏng vấn năm 1856

Câu chuyện quen thuộc nhất về Kate Warne đến từ chính Allan Pinkerton. Năm 1856, một phụ nữ trẻ góa chồng đến văn phòng hãng ở Chicago. Pinkerton tưởng bà đến xin việc thư ký, nhưng bà nói muốn làm thám tử.

Thời đó, phụ nữ gần như không có chỗ trong ngành cảnh sát hay điều tra. Theo lời Pinkerton, Warne lập luận rằng phụ nữ có thể vào những nơi đàn ông không vào được, làm bạn với vợ của kẻ tình nghi và nghe được chuyện mà đàn ông không bao giờ nghe. Pinkerton suy nghĩ một đêm rồi nhận bà.

Lưu ý: lời kể này nằm trong các sách Pinkerton cho in về sau, vừa kể chuyện vừa quảng bá hãng. Người ta tin cuộc gặp có thật, còn lời thoại cụ thể thì chưa chắc.

Bà là ai trước khi làm thám tử?

Gần như không ai biết rõ. Năm sinh thường ghi là khoảng 1833, nơi sinh có thể là bang New York. Bà là quả phụ, còn trẻ, tự lập. Đến nay chưa có tấm ảnh nào được xác nhận chắc chắn là bà. Một tấm ảnh thời Nội chiến chụp người đàn ông mặc đồ nam giới đôi khi được cho là Kate Warne cải trang, nhưng không có bằng chứng thuyết phục.

Sự mờ nhạt này không lạ: công việc của thám tử nằm vùng là không để lại dấu vết, và phụ nữ thế kỷ 19 hiếm khi được ghi chép đầy đủ trong sử sách.

Vụ Adams Express: nghe được điều đàn ông không nghe được

Một vụ thường được kể gắn với Warne là vụ trộm tiền của công ty chuyển phát Adams Express khoảng năm 1858–1859. Một nhân viên tên Nathan Maroney bị nghi lấy cắp số tiền lớn, nhưng không ai tìm thấy tiền. Warne đóng vai một phụ nữ giàu có, kết thân với vợ Maroney, lấy được lòng tin và dần biết được nơi giấu tiền. Phần lớn số tiền được thu hồi.

Vụ này cho thấy đúng điều Warne từng nói: một người phụ nữ ngồi uống trà với vợ kẻ tình nghi có thể nghe được những gì cả đội thám tử nam bám đuôi không có được.

Đêm Baltimore năm 1861

Đầu năm 1861, Lincoln vừa đắc cử và chuẩn bị đi tàu tới Washington nhậm chức. Hãng Pinkerton phát hiện tin đồn về âm mưu tấn công ông khi ông đổi tàu ở Baltimore. Warne được giao trà trộn vào giới ủng hộ phe miền Nam trong thành phố, đóng vai một phụ nữ miền Nam lịch lãm để nghe ngóng.

Khi kế hoạch đổi lộ trình được quyết, chính Warne lo đặt chỗ ở toa ngủ phía sau tàu. Bà nói với nhân viên đường sắt rằng mình đi cùng "người anh trai bị ốm", cần chỗ riêng tư. Lincoln lên tàu ban đêm, trong vai người bệnh, đội mũ mềm và khoác áo choàng. Đoàn tàu qua Baltimore lặng lẽ, sáng hôm sau ông đến Washington.

Thành công này có cái giá của nó. Khi tin Lincoln "lẻn" vào thủ đô lan ra, báo chí phe đối lập chế giễu ông là hèn nhát, tranh biếm hoạ vẽ ông trùm áo choàng, đội mũ kiểu Scotland lén lút trên tàu. Lincoln về sau được cho là hối tiếc vì đã nghe theo kế hoạch bí mật. Với hãng Pinkerton, đó lại là chiến tích để kể mãi — và tên Kate Warne, dù ít được nhắc trên báo thời ấy, gắn với đêm đó trong mọi cuốn sử về hãng.

Đáng chú ý là cả kế hoạch dựa vào những việc rất "đời thường": đặt vé, nói chuyện với nhân viên toa, giữ chỗ, che mặt hành khách. Chính những việc nhỏ không ai để ý ấy là thứ mà một nữ thám tử khi đó làm được tự nhiên hơn hẳn đồng nghiệp nam.

Khẩu hiệu "We Never Sleep" có từ đêm đó?

Có một giai thoại phổ biến nói rằng vì Warne thức trắng đêm canh chừng Lincoln mà hãng chọn khẩu hiệu "Chúng tôi không bao giờ ngủ". Giai thoại hay, nhưng không có tài liệu nào chứng minh mối liên hệ trực tiếp. Nên kể nó như một câu chuyện, không phải sự thật.

Đứng đầu bộ phận nữ thám tử

Thành công của Warne thuyết phục Pinkerton tuyển thêm phụ nữ. Khoảng năm 1860, hãng có một bộ phận nữ thám tử (Female Detective Bureau) và Warne được giao phụ trách, tuyển và hướng dẫn người mới. Đây là điều rất hiếm thời đó: phụ nữ không chỉ được làm, mà còn được làm quản lý trong nghề điều tra.

Trong Nội chiến, Warne tham gia công việc tình báo cùng hãng ở miền Nam. Theo các lời kể, bà rất giỏi cải trang và đổi giọng địa phương, có thể sống nhiều tuần trong một vai.

Mất sớm và một ngôi mộ đặc biệt

Kate Warne mất năm 1868, khi mới khoảng ba mươi lăm tuổi, vì bệnh. Bà được an táng ở nghĩa trang Graceland, Chicago, trong khu đất của gia đình Pinkerton — một dấu hiệu cho thấy Allan Pinkerton quý trọng bà đến mức nào. Ngôi mộ ghi tên bà với cách viết "Kate Warn". Cách viết họ của bà không thống nhất trong tài liệu, có nơi ghi Warne, có nơi ghi Warn.

Phụ nữ trong nghề điều tra sau Kate Warne

Mỗi mốc trên có nguồn riêng và đôi khi các nguồn ghi khác nhau về "người đầu tiên". Điểm chung là Warne đi trước những người này hàng chục năm.

Góc nhìn hôm nay

Lý lẽ mà Warne đưa ra năm 1856 — có những nơi chỉ phụ nữ vào được, có những lời chỉ phụ nữ nghe được — đến nay vẫn đúng trong điều tra. Nhiều vụ liên quan đến phụ nữ, trẻ em, bạo lực gia đình cần điều tra viên nữ để nạn nhân dám nói.

Câu chuyện của bà cũng nhắc người đọc sử về một bài học phương pháp: khi tư liệu ít, rất dễ lấp chỗ trống bằng giai thoại. Kate Warne là nhân vật có thật, nhưng nhiều chi tiết quanh bà là lời kể của người khác. Bà xuất hiện trong một số phim và tiểu thuyết lịch sử về vụ Baltimore; khi xem, nên nhớ đó là hư cấu dựa trên một khung sự kiện có thật.