Eugène François Vidocq (1775–1857) là một tù nhân nhiều lần vượt ngục ở Pháp, về sau đổi phe làm chỉ điểm cho cảnh sát rồi lập ra đội Sûreté — lực lượng cảnh sát mặc thường phục đầu tiên của Paris, năm 1812. Năm 1833 ông mở văn phòng điều tra riêng, thường được xem là hãng thám tử tư đầu tiên trên thế giới. Cuộc đời ông là chất liệu cho Balzac, Victor Hugo và Edgar Allan Poe.
Tuổi trẻ ngổ ngáo ở Arras
Vidocq sinh ngày 24 tháng 7 năm 1775 tại Arras, miền bắc nước Pháp, con một người làm bánh. Theo hồi ký của chính ông, thời niên thiếu ông đã trộm tiền của cha, bỏ nhà đi, đánh kiếm, đi lính rồi đào ngũ. Đó là giai đoạn Cách mạng Pháp và các cuộc chiến tranh liên miên, xã hội rối ren, người trôi dạt rất dễ sa vào giới giang hồ.
Cần nói ngay: phần lớn những gì ta biết về tuổi trẻ của Vidocq đến từ Mémoires de Vidocq (Hồi ký Vidocq) in năm 1828–1829. Các nhà nghiên cứu đều cho rằng bộ hồi ký này có người viết hộ và được tô vẽ cho hấp dẫn. Những chuyện như đấu kiếm thắng mười mấy trận hay đóng giả đủ loại nhân vật nên đọc như văn kể chuyện hơn là sử liệu.
Những lần vượt ngục làm nên tên tuổi
Năm 1796, Vidocq bị kết án vì dính vào một vụ làm giả giấy tờ ở Lille. Ông luôn khẳng định mình chỉ bị liên lụy. Từ đây bắt đầu chuỗi ngày ra vào nhà tù và trại khổ sai (bagne) ở Brest rồi Toulon — những nơi tù nhân bị xích chân, làm việc nặng ở xưởng đóng tàu của hải quân.
Ông trốn thoát nhiều lần, có lần cải trang thành thuỷ thủ, có lần giả làm nữ tu. Mỗi lần trốn thoát lại kéo theo một cuộc truy bắt, và mỗi lần bị bắt lại, ông lại học thêm được cách giới tội phạm sống, nói chuyện, nhận mặt nhau. Chính vốn hiểu biết "từ bên trong" ấy sau này trở thành tài sản quý nhất của ông.
Đổi phe: từ tù nhân thành chỉ điểm
Khoảng năm 1809, mệt mỏi với cảnh trốn chui trốn lủi và thường xuyên bị đồng bọn cũ tống tiền, Vidocq đề nghị làm việc cho cảnh sát Paris. Ông được đưa vào nhà tù La Force và Bicêtre với tư cách tù nhân, nhưng thực chất là để nghe ngóng và báo lại thông tin về các vụ án chưa có lời giải.
Kết quả tốt đến mức cảnh sát dàn dựng cho ông một cuộc "vượt ngục" giả để ông ra ngoài hoạt động tiếp. Ông lẫn vào các quán rượu, nhà trọ của giới trộm cướp, dùng đúng tiếng lóng của họ, và gửi về những tin chính xác mà cảnh sát mặc đồng phục không thể nào có được.
Sûreté: đội cảnh sát thường phục đầu tiên
Năm 1811, Vidocq bắt đầu điều hành một nhóm nhỏ hoạt động ngầm. Đến năm 1812, nhóm được chính thức hoá dưới quyền Sở Cảnh sát Paris với tên Brigade de la Sûreté (Đội An ninh). Điều khiến người đương thời sững sờ là thành viên của đội phần lớn là cựu tù — đúng triết lý của ông: muốn bắt trộm thì cần người hiểu trộm.
Đội ban đầu chỉ có vài người, về sau tăng lên khoảng hai chục. Con số này nhỏ, nhưng thành tích được báo cáo rất lớn: hàng trăm vụ bắt giữ mỗi năm và tỉ lệ tội phạm ở một số khu Paris giảm rõ. Những con số cụ thể chủ yếu lấy từ nguồn gắn với chính Vidocq, nên nên coi là tham khảo.
Những cách làm mới mẻ
- Hoạt động thường phục và cải trang: điều tra viên không mặc đồng phục, hoà vào đám đông để quan sát.
- Hồ sơ phiếu về tội phạm: ghi lại đặc điểm nhận dạng, thói quen, nơi lui tới của từng người — tiền thân của kho hồ sơ hình sự.
- Mạng lưới chỉ điểm: trả tiền cho người cung cấp tin, một phương pháp đến nay cảnh sát nhiều nước vẫn dùng (và vẫn gây tranh cãi).
- Trí nhớ khuôn mặt: Vidocq nổi tiếng nhận mặt người từng gặp; ông còn tổ chức cho thuộc cấp đến nhà tù xem mặt tù nhân để nhận ra khi họ được thả.
Một số sách phổ thông còn gán cho Vidocq việc "phát minh" ra đạn đạo học hay lấy dấu giày bằng thạch cao. Các chuyện này thiếu chứng cứ chắc chắn; khoa học hình sự đúng nghĩa chỉ hình thành mấy chục năm sau ông.
Bị nghi ngờ và rời ngành
Dùng cựu tù làm cảnh sát luôn khiến báo chí và giới quan chức khó chịu. Có những lời buộc tội rằng đội của Vidocq tự dàn dựng vụ trộm rồi "phá án" để lập công. Năm 1827, dưới áp lực của cấp trên mới, ông từ chức. Năm 1832 ông quay lại ngắn ngủi rồi lại rời đi hẳn sau một vụ việc gây ồn ào.
Sau khi ông đi, Sûreté vẫn tồn tại và phát triển. Hậu duệ của nó ngày nay là lực lượng cảnh sát tư pháp của Pháp. Vì thế nhiều người gọi Vidocq là "cha đẻ" của ngành điều tra hình sự hiện đại, dù cách gọi này có phần cường điệu.
Văn phòng thám tử tư đầu tiên (1833)
Năm 1833, Vidocq lập Le Bureau des Renseignements (Văn phòng Thông tin) ở Paris. Văn phòng nhận việc của thương nhân và người dân: tìm người nợ bỏ trốn, kiểm tra lai lịch đối tác, điều tra các vụ lừa đảo trong buôn bán. Đây là những việc mà thám tử tư khắp thế giới ngày nay vẫn làm.
Cảnh sát chính quy nhìn văn phòng này bằng con mắt nghi kỵ. Vidocq nhiều lần bị bắt và đưa ra toà vì bị cáo buộc lạm quyền hoặc mạo danh cơ quan công quyền; có lần bị phạt, có lần được tha. Ông cũng thử sức kinh doanh, từng mở xưởng giấy và đăng ký bằng sáng chế về loại giấy khó làm giả. Ông mất ngày 11 tháng 5 năm 1857 tại Paris.
Mốc đời Vidocq
| Năm | Sự kiện |
|---|---|
| 1775 | Sinh tại Arras |
| 1796 | Bị kết án trong vụ làm giả giấy tờ ở Lille |
| 1797–1809 | Ra vào trại khổ sai Brest, Toulon; nhiều lần trốn thoát |
| 1809 | Bắt đầu làm chỉ điểm trong nhà tù cho cảnh sát Paris |
| 1812 | Brigade de la Sûreté được chính thức hoá |
| 1827 | Từ chức lần đầu |
| 1828–1829 | Hồi ký Vidocq được xuất bản |
| 1833 | Mở Văn phòng Thông tin — văn phòng thám tử tư |
| 1857 | Mất tại Paris |
Vidocq trong văn học: Javert, Vautrin và Dupin
Ảnh hưởng của Vidocq lên văn chương thế kỷ 19 rất rõ. Balzac quen biết ông và lấy ông làm hình mẫu cho Vautrin, gã tù vượt ngục đầy mưu mô trong bộ Tấn trò đời. Victor Hugo được cho là đã dùng chất liệu đời Vidocq để dựng cả Jean Valjean (người tù đổi đời) lẫn thanh tra Javert (người truy đuổi không khoan nhượng) trong Những người khốn khổ.
Edgar Allan Poe, trong truyện Án mạng ở phố Morgue (1841), cho thám tử Dupin nhắc tên Vidocq và chê ông "đoán giỏi" nhưng thiếu phương pháp. Như vậy, ngay từ truyện trinh thám đầu tiên, nhân vật hư cấu đã định nghĩa mình bằng cách so với một thám tử có thật.
Góc nhìn hôm nay
Câu chuyện Vidocq đặt ra câu hỏi mà ngành điều tra đến nay vẫn chưa trả lời dứt khoát: dùng người từng phạm tội để chống tội phạm có đáng không? Mạng lưới chỉ điểm hiệu quả, nhưng dễ sinh lạm quyền và oan sai — chính những lời buộc tội Vidocq từng hứng chịu.
Muốn đọc thêm, có thể tìm hồi ký Vidocq (nhớ đọc với con mắt hoài nghi) hoặc tiểu sử tiếng Anh The First Detective của James Morton (2004). Sách tiếng Anh khó tìm thì đọc lại Những người khốn khổ rồi đối chiếu với đời Vidocq cũng là một lối vào thú vị: thử xem chỗ nào Hugo mượn, chỗ nào ông tự dựng. Ở Paris, Bảo tàng Cảnh sát (Musée de la Préfecture de Police) trưng bày tư liệu về lịch sử điều tra của thành phố.
Câu hỏi thường gặp
Vidocq là ai?
Eugène François Vidocq (1775–1857) là cựu tù người Pháp, nhiều lần vượt ngục, sau đó làm chỉ điểm cho cảnh sát và lập ra đội Sûreté năm 1812. Ông được xem là một trong những người đặt nền móng cho điều tra hình sự hiện đại và hãng thám tử tư.
Thám tử tư đầu tiên trên thế giới là ai?
Văn phòng Thông tin mà Vidocq mở ở Paris năm 1833 thường được coi là hãng thám tử tư đầu tiên. Ở Mỹ, Allan Pinkerton lập hãng của mình vào khoảng năm 1850.
Hồi ký Vidocq có đáng tin không?
Chỉ tin một phần. Hồi ký in năm 1828–1829 được cho là có người viết hộ và nhiều đoạn được thêm thắt cho hấp dẫn. Các mốc lớn như việc lập Sûreté thì có giấy tờ xác nhận, còn chi tiết phiêu lưu nên đọc như văn kể chuyện.
Javert trong Những người khốn khổ có phải là Vidocq không?
Không hẳn. Victor Hugo được cho là lấy cảm hứng từ đời Vidocq cho cả Jean Valjean lẫn Javert, chứ không nhân vật nào là bản sao của ông. Nhân vật Vautrin của Balzac gần với Vidocq hơn.
Sûreté là gì?
Sûreté (Brigade de la Sûreté) là đội cảnh sát thường phục do Vidocq điều hành từ năm 1812, chuyên điều tra trộm cướp ở Paris. Về sau nó phát triển thành lực lượng cảnh sát tư pháp của Pháp.
