Agatha Christie và Hercule Poirot: nữ hoàng trinh thám và thám tử Bỉ

Agatha Christie (1890–1976) là nhà văn trinh thám người Anh, tác giả của 66 tiểu thuyết trinh thám và 14 tập truyện ngắn, và theo Sách Kỷ lục Guinness là tiểu thuyết gia bán chạy nhất mọi thời đại. Nhân vật nổi tiếng nhất của bà là Hercule Poirot, thám tử người Bỉ ria mép vểnh, tự hào về "những tế bào xám nhỏ bé" của mình, xuất hiện lần đầu năm 1920 trong Vụ án bí ẩn ở Styles.

Cô gái học pha thuốc ở bệnh viện

Agatha Mary Clarissa Miller sinh năm 1890 ở Torquay, miền tây nam nước Anh. Bà gần như không đi học trường lớp chính thức, tự đọc sách ở nhà. Trong Thế chiến thứ nhất, bà làm y tá rồi phụ việc ở phòng pha chế thuốc của bệnh viện tại Torquay. Chính tại đây bà học được nhiều về các loại thuốc và chất độc — kiến thức sau này xuất hiện trong rất nhiều tiểu thuyết, và được giới dược học khen là chính xác.

Truyền thuyết gia đình kể chị gái bà thách bà viết được một truyện trinh thám mà người đọc không đoán ra thủ phạm. Bà viết Vụ án bí ẩn ở Styles khoảng năm 1916, bị vài nhà xuất bản từ chối, đến năm 1920 mới in ở Mỹ và năm 1921 in ở Anh.

Hercule Poirot: người tị nạn Bỉ

Thời Thế chiến thứ nhất, nước Anh đón hàng trăm nghìn người tị nạn từ Bỉ, và một nhóm sống gần Torquay. Christie lấy cảm hứng đó để tạo ra Poirot: một cựu cảnh sát Bỉ về hưu, sống tị nạn ở Anh, thấp bé, đầu hình quả trứng, ria mép chăm chút, ăn mặc chỉn chu, ghét mọi thứ lộn xộn.

Poirot khác Sherlock Holmes ở chỗ ông ít bò ra đất soi dấu chân. Ông tin vào trật tự, phương pháp và tâm lý con người: hiểu nạn nhân là ai, ai hưởng lợi, ai nói dối và vì sao. Cụm "những tế bào xám nhỏ bé" (little grey cells) trở thành thương hiệu của ông.

Bên cạnh Poirot có thuyền trưởng Arthur Hastings — người kể chuyện, tốt bụng nhưng chậm hiểu, rõ ràng là một kiểu Watson — và thanh tra Japp của Scotland Yard. Poirot xuất hiện trong 33 tiểu thuyết và hơn 50 truyện ngắn.

Những tiểu thuyết làm nên tên tuổi

Và rồi chẳng còn ai mang nhan đề gốc dùng từ ngữ phân biệt chủng tộc; từ năm 1940 bản Mỹ đã đổi tên, và các bản tiếng Anh hiện nay đều dùng And Then There Were None. Một số bản dịch tiếng Việt cũ vẫn giữ tên theo nhan đề gốc.

Mười một ngày mất tích năm 1926

Tháng 12 năm 1926, sau khi mẹ mất và chồng là Archibald Christie thú nhận yêu người khác, Agatha rời nhà vào ban đêm. Chiếc xe của bà được tìm thấy bỏ lại gần một hồ nước ở Surrey. Cuộc tìm kiếm huy động hàng nghìn người, cả báo chí cả nước đưa tin, và ngay cả Arthur Conan Doyle cũng tham gia theo cách riêng của ông — đem găng tay của bà đến một nhà ngoại cảm.

Mười một ngày sau, bà được tìm thấy ở một khách sạn tại Harrogate, đăng ký phòng bằng họ của người tình của chồng. Bà không bao giờ giải thích công khai; cuốn tự truyện của bà không nhắc đến sự việc. Các giả thuyết dao động từ mất trí nhớ tạm thời do khủng hoảng tinh thần đến một kế hoạch trả đũa chồng. Đến nay chưa có kết luận chắc chắn.

Miss Marple và các thám tử khác

Năm 1930, Christie giới thiệu Miss Jane Marple trong Án mạng ở nhà mục sư (The Murder at the Vicarage). Bà Marple là một quý bà già sống ở làng St. Mary Mead, đan len, làm vườn, và hiểu bản chất con người qua việc quan sát cuộc sống làng quê. Lý lẽ của bà: tội ác ở thành phố lớn cũng chỉ là những chuyện nhỏ nhen trong làng phóng to lên.

Christie còn có cặp đôi Tommy và Tuppence, ông Parker Pyne, ông Harley Quin. Nhưng Poirot và Marple vẫn là hai trụ cột. Bà cũng viết một số tiểu thuyết tình cảm dưới bút danh Mary Westmacott.

Bí quyết của "Nữ hoàng trinh thám"

• Đánh lạc hướng bằng chính quy ước thể loại: Christie hiểu độc giả đoán thế nào, và giấu thủ phạm ở chỗ độc giả không nghĩ tới nhìn.
• Manh mối nằm sẵn trên trang giấy: đọc lại lần hai, người ta thấy mọi manh mối đã được đưa ra.
• Văn giản dị: câu ngắn, nhiều thoại, ít mô tả — lý do sách bà dễ dịch và dễ đọc ở mọi trình độ.
• Bối cảnh khép kín: dinh thự, tàu hoả, đảo, khách sạn — số nghi phạm hữu hạn, độc giả có thể tham gia đoán.

Vở kịch Bẫy chuột (The Mousetrap) của bà công diễn ở London từ năm 1952 và trở thành vở kịch diễn liên tục lâu nhất thế giới. Khán giả được đề nghị giữ bí mật cái kết sau khi xem.

Góc nhìn hôm nay

Năm 1975, khi Màn rèm ra đời với cái kết của Poirot, báo The New York Times đăng cáo phó cho ông — nhân vật hư cấu hiếm hoi có vinh dự ấy. Bà Christie mất đầu năm sau, 1976. Sách của bà vẫn bán đều mỗi năm và liên tục được dựng phim; bản Poirot do David Suchet đóng (1989–2013) được nhiều người coi là chuẩn mực.

Gợi ý đọc cho người mới: Án mạng trên chuyến tàu tốc hành Phương Đông và Và rồi chẳng còn ai là hai lối vào dễ nhất. Tránh đọc tóm tắt hay xem phim trước, vì giá trị lớn nhất của Christie nằm ở cú bất ngờ. Ai đến Torquay có thể ghé Greenway, ngôi nhà nghỉ hè của bà bên sông Dart, nay do Quỹ National Trust quản lý.