Arsène Lupin là ai: siêu trộm hào hoa từng đối đầu Sherlock Holmes

Arsène Lupin là nhân vật "siêu trộm hào hoa" do nhà văn Pháp Maurice Leblanc tạo ra năm 1905 trên tạp chí Je sais tout. Lupin đánh cắp của người giàu bằng mưu mẹo, gần như không dùng bạo lực, cải trang tài tình và nhiều lần tự mình phá án. Leblanc từng cho Lupin đấu trí với Sherlock Holmes, nhưng vì Conan Doyle phản đối, tên nhân vật bị đổi thành Herlock Sholmès.

Ra đời theo đơn đặt hàng

Maurice Leblanc (1864–1941) sinh ở Rouen, vùng Normandie, là nhà văn viết truyện tâm lý ít người biết. Năm 1905, nhà xuất bản Pierre Lafitte chuẩn bị ra tạp chí Je sais tout (Tôi biết hết) và đặt Leblanc viết một truyện phiêu lưu cho số mới, với hy vọng có một nhân vật Pháp đủ sức sánh với Sherlock Holmes đang làm mưa làm gió.

Truyện đầu tiên, Arsène Lupin bị bắt (L'Arrestation d'Arsène Lupin), in tháng 7 năm 1905. Lupin bị bắt ngay ở truyện đầu — một nước đi táo bạo — nhưng độc giả mê đến mức Leblanc phải cho anh ta vượt ngục và tiếp tục. Từ đó, Leblanc gắn đời mình với nhân vật, viết Lupin cho đến cuối đời.

Quý ông trộm cắp: Lupin là ai?

Lupin tự gọi mình là "gentleman-cambrioleur" — quý ông trộm cắp. Anh ta lịch lãm, hài hước, yêu nghệ thuật, mê phụ nữ, khinh kẻ giàu có tham lam và cảnh sát cứng nhắc. Anh để lại danh thiếp tại hiện trường, báo trước sẽ đến lấy món gì, rồi lấy đúng như đã hứa.

Lupin có hàng chục tên giả và khuôn mặt: hoàng thân Nga, quý tộc Tây Ban Nha, thậm chí có lúc đóng vai chỉ huy cảnh sát. Đối thủ thường trực của anh là thanh tra Ganimard, người cần mẫn nhưng luôn chậm một bước — và có lúc phải nhờ chính Lupin giúp phá án.

Tuổi thơ của Lupin

Leblanc hé lộ quá khứ của nhân vật từng chút một. Trong truyện Chuỗi ngọc của hoàng hậu (Le Collier de la reine), độc giả biết Lupin từ khi còn là cậu bé sáu tuổi đã thực hiện "phi vụ" đầu tiên: lấy lại công bằng cho mẹ mình, người bị một gia đình quý tộc giàu có đối xử tệ bạc. Cha anh là một người dạy quyền Anh và đấu kiếm có nhiều lỗi lầm, mẹ xuất thân quý tộc sa sút. Từ đó, việc "lấy của kẻ giàu kiêu ngạo" trong truyện luôn mang chút hơi hướng trả đũa cho những người bị coi thường.

Cách kể cũng đáng chú ý: nhiều truyện ngắn do một người bạn của Lupin thuật lại, và cú lật thường nằm ở việc nhân vật nào trong truyện thật ra chính là Lupin cải trang. Đọc vài truyện, độc giả sẽ bắt đầu nghi ngờ mọi nhân vật mới xuất hiện — đúng điều Leblanc muốn.

Có hình mẫu thật không?

Người ta hay nhắc Marius Jacob, một tay trộm theo chủ nghĩa vô chính phủ ở Pháp đầu thế kỷ 20, chuyên lấy của giới giàu có và bị xử năm 1905. Leblanc chưa bao giờ xác nhận rõ ràng, nên đây vẫn là giả thuyết. Về mặt văn học, Lupin có một "đàn anh" ở Anh là A. J. Raffles của E. W. Hornung (1898) — một kẻ trộm quý tộc chơi cricket, mà Hornung lại chính là em rể Conan Doyle.

Khi Lupin gặp "Herlock Sholmès"

Năm 1906, Leblanc viết truyện Sherlock Holmes đến quá muộn, cho thám tử Anh lừng danh xuất hiện đối đầu Lupin. Conan Doyle phản đối việc dùng tên nhân vật của mình. Khi in thành sách và trong các truyện sau, Leblanc đổi thành Herlock Sholmès, còn Watson thành Wilson. Tập Arsène Lupin đối đầu Herlock Sholmès (1908) là cuộc đấu trí giữa hai bên.

Điều thú vị là Sholmès trong truyện Leblanc được vẽ với chút giễu nhại: giỏi, nhưng cứng nhắc và kém duyên hơn Lupin. Độc giả Pháp thích thú khi thấy "người hùng của mình" thắng thế, ít nhất là về phong độ. Ở nhiều bản dịch, kể cả tiếng Việt, người dịch lại dùng luôn tên Sherlock Holmes.

Những tác phẩm nên biết

Tên tiếng Việt khác nhau tuỳ bản dịch. Ngoài ra còn nhiều tập khác; tổng cộng Leblanc viết hơn hai chục cuốn về Lupin.

Trinh thám hay phiêu lưu?

Lupin nằm ở ranh giới thú vị. Nhiều truyện là truyện phiêu lưu: kế hoạch, cải trang, rượt đuổi trí tuệ. Nhưng không ít truyện là trinh thám thật sự, khi Lupin tự điều tra một bí ẩn — Kim rỗng có một cậu học sinh trung học tên Isidore Beautrelet đóng vai thám tử nghiệp dư đối đầu với Lupin bằng suy luận.

Điều làm Lupin khác các nhân vật tội phạm khác là "đạo đức riêng": anh hiếm khi làm hại ai, thường bảo vệ kẻ yếu, và đôi lúc trả lại đồ cho người xứng đáng. Đó là kiểu "tên trộm nghĩa hiệp" có truyền thống lâu đời trong văn chương — một sức hút văn học, chứ không phải lời biện hộ cho việc trộm cắp ngoài đời.

Lupin ở Nhật, ở Việt Nam và trên màn ảnh

• Nhật Bản: Lupin được yêu thích đến mức họa sĩ Monkey Punch tạo ra Lupin Đệ Tam (Lupin III) năm 1967, "cháu nội" của Arsène Lupin, thành bộ truyện tranh và phim hoạt hình rất nổi tiếng. Trong Thám tử lừng danh Conan, Kaitō Kid (Siêu đạo chích Kid) mang rõ hơi hướng Lupin.
• Việt Nam: truyện Lupin được dịch nhiều lần, qua nhiều thế hệ người dịch, có bản in thành bộ dày. Với không ít độc giả Việt, Lupin và Sherlock Holmes là cặp tên đi cùng nhau từ thuở mới biết đọc trinh thám.
• Màn ảnh: từ phim câm đến phim Pháp năm 2004 với Romain Duris. Năm 2021, Netflix ra loạt phim Lupin với Omar Sy, kể về Assane Diop — một người đàn ông hiện đại lấy cảm hứng từ sách của Leblanc để trả thù cho cha. Phim khiến sách Lupin bán chạy trở lại ở nhiều nước.

Góc nhìn hôm nay

Ở Étretat, Normandie, nhà của Maurice Leblanc — Le Clos Lupin — nay là nơi trưng bày về nhà văn và nhân vật. Khối đá Kim nổi lên giữa biển cạnh vách đá trắng Étretat vẫn là một cảnh đẹp nổi tiếng của nước Pháp, và người đọc Kim rỗng đến đó thường nhìn nó bằng con mắt khác.

Gợi ý đọc: bắt đầu bằng tập truyện ngắn đầu tiên để làm quen giọng văn, rồi đọc Kim rỗng. Đọc Arsène Lupin đối đầu Herlock Sholmès sau khi đã quen Holmes của Doyle, để thấy rõ cái duyên giễu nhại của Leblanc.