Edgar Allan Poe và Án mạng ở phố Morgue: truyện trinh thám đầu tiên

Truyện trinh thám đầu tiên theo nghĩa hiện đại thường được xác định là Án mạng ở phố Morgue (The Murders in the Rue Morgue) của Edgar Allan Poe, in tháng 4 năm 1841 trên tạp chí Graham's Magazine ở Philadelphia. Với thám tử C. Auguste Dupin trong ba truyện ngắn, Poe đặt ra gần đủ các quy ước của thể loại: thám tử thiên tài lập dị, người bạn kể chuyện ngưỡng mộ, cảnh sát bất lực, án mạng phòng kín và màn giải thích ở cuối truyện.

Poe là ai?

Edgar Allan Poe (1809–1849) là nhà văn, nhà thơ, nhà phê bình người Mỹ. Ông mồ côi sớm, được một gia đình thương nhân ở Richmond nuôi, sống cả đời trong túng thiếu, làm biên tập cho nhiều tạp chí và mất bí ẩn ở Baltimore năm 40 tuổi. Người Việt biết Poe nhiều qua bài thơ Con quạ (The Raven, 1845) và các truyện kinh dị như Sự sụp đổ của dòng họ Usher, Con mèo đen.

Giữa những truyện ám ảnh ấy, Poe viết một loại truyện ông gọi là "tales of ratiocination" — truyện suy lý. Chính loại truyện này sinh ra thể loại trinh thám.

Ba truyện Dupin

Bí ẩn về Marie Rogêt lấy cảm hứng từ cái chết có thật của Mary Rogers, một cô gái bán hàng ở New York năm 1841, vụ chưa bao giờ được làm rõ. Poe dùng truyện để đưa ra giả thuyết riêng — một trong những lần đầu tiên tiểu thuyết được dùng để "điều tra" một vụ có thật.

Dupin: bản mẫu của mọi thám tử thiên tài

C. Auguste Dupin là một quý ông Pháp sa sút, sống ẩn dật ở Paris, thích bóng tối, đọc sách cả ngày và chỉ ra đường vào ban đêm. Người kể chuyện là bạn ở chung, không tên, kể lại các vụ với sự khâm phục. Nghe quen không? Đó chính là cặp Holmes – Watson, ra đời trước Holmes 46 năm.

Dupin có một tuyệt kỹ: đọc được suy nghĩ của người bên cạnh bằng cách lần theo chuỗi liên tưởng từ những gì họ nhìn, họ đi qua. Ở đầu Án mạng ở phố Morgue, ông nói trúng điều người bạn đang nghĩ sau mười lăm phút đi bộ im lặng, rồi giải thích từng bước. Conan Doyle về sau cho Holmes làm y hệt trong truyện Bệnh nhân nội trú (The Resident Patient).

Dupin chê Vidocq, Holmes chê Dupin

Trong Án mạng ở phố Morgue, Dupin nhắc đến Vidocq — thám tử có thật nổi tiếng nhất nước Pháp khi đó — và nhận xét ông đoán giỏi, kiên trì nhưng thiếu tư duy được rèn luyện, nên hay sai. Bốn mươi sáu năm sau, trong Cuộc điều tra màu đỏ (1887), Sherlock Holmes nghe Watson so sánh mình với Dupin thì gạt đi, gọi Dupin là "một gã kém cỏi". Thể loại trinh thám, ngay từ đầu, đã có thói quen thám tử sau coi thường thám tử trước.

Những quy ước Poe đặt ra

Gần như mọi yếu tố mà độc giả trinh thám quen thuộc đều đã có mặt trong ba truyện ngắn của Poe:

1. Thám tử thiên tài, lập dị, không thuộc lực lượng cảnh sát.
2. Người kể chuyện là bạn thân, kém thông minh hơn thám tử, đứng ở vị trí độc giả.
3. Cảnh sát chính quy bất lực: ông cảnh sát trưởng G. trong truyện Poe là bản mẫu của Lestrade hay Japp sau này.
4. Án mạng phòng kín: Án mạng ở phố Morgue là truyện "căn phòng khoá kín" đầu tiên được nhiều người công nhận.
5. Thám tử ngồi ghế bành: giải án chỉ bằng đọc báo và suy luận.
6. Giấu ở nơi hiển nhiên: mô-típ của Lá thư bị đánh cắp.
7. Màn giải thích cuối truyện: thám tử trình bày toàn bộ chuỗi suy luận.

Trước Poe đã có gì?

Poe không phát minh từ hư không. Truyện có yếu tố suy luận đã xuất hiện từ lâu:

• Trong Zadig (1747) của Voltaire, nhân vật chính suy ra hình dáng con chó và con ngựa của hoàng gia chỉ từ dấu vết trên đường — một đoạn mà người ta thường coi là tiền thân của phép suy luận kiểu Holmes.
• Truyện Cô Scuderi (1819) của nhà văn Đức E. T. A. Hoffmann có một vụ án bí ẩn được giải, đôi khi được nhắc như tiền thân của trinh thám.
• Hồi ký Vidocq (1828–1829) khiến công chúng mê chuyện thám tử thật.
• Văn học Trung Hoa có truyện công án — quan xử án như Bao Công giải vụ án bí ẩn — từ nhiều thế kỷ trước, dù cấu trúc rất khác: người đọc thường biết thủ phạm từ đầu.

Điểm khác của Poe là đặt quá trình suy luận vào trung tâm câu chuyện. Người đọc không chỉ hồi hộp chờ kết quả, mà thưởng thức cách thám tử đi đến kết quả đó.

Lưu ý trước khi đọc: cái kết của phố Morgue

Ai đọc Án mạng ở phố Morgue lần đầu thường bất ngờ, có người thấy hụt hẫng, vì lời giải không phải là một kẻ sát nhân theo nghĩa thông thường. Không tiết lộ ở đây, nhưng cần biết: truyện ra đời khi thể loại chưa có "luật chơi công bằng" như sau này, nên Poe không cố cho độc giả cơ hội đoán ra. Hãy đọc nó như một tài liệu khai sinh hơn là một câu đố. Lá thư bị đánh cắp thì ngược lại — ngắn, gọn, cái kết thông minh, rất hợp để bắt đầu.

Góc nhìn hôm nay

Ảnh hưởng của Poe lớn đến mức giải thưởng danh giá nhất của trinh thám Mỹ, do Hội Nhà văn Trinh thám Mỹ (Mystery Writers of America) trao từ năm 1946, mang tên ông: giải Edgar. Ở Nhật Bản, nhà văn Hirai Tarō lấy bút danh Edogawa Ranpo — đọc theo âm Nhật gần giống "Edgar Allan Poe" — và trở thành cha đẻ trinh thám Nhật. Tên ông lại được Aoyama Gōshō dùng để đặt cho nhân vật Edogawa Conan.

Ba truyện Dupin đều ngắn, có bản dịch tiếng Việt trong các tuyển tập truyện ngắn Poe. Gợi ý thứ tự đọc: Lá thư bị đánh cắp trước cho dễ vào, rồi Án mạng ở phố Morgue để thấy thể loại ra đời thế nào, để Bí ẩn về Marie Rogêt sau cùng vì nó dài và nặng phân tích báo chí. Đọc xong ba truyện này rồi đọc Cuộc điều tra màu đỏ của Conan Doyle, bạn sẽ thấy rõ Holmes thừa hưởng từ Dupin những gì.