Thám tử lừng danh Conan và trinh thám Nhật: từ Edogawa Ranpo đến nay

Thám tử lừng danh Conan (Meitantei Conan) là bộ truyện tranh của Aoyama Gōshō, đăng trên tạp chí Weekly Shōnen Sunday từ năm 1994, kể về thám tử trung học Kudō Shinichi bị thu nhỏ thành cậu bé Edogawa Conan. Cái tên Conan ghép từ Edogawa Ranpo — cha đẻ trinh thám Nhật — và Arthur Conan Doyle. Bộ truyện đứng trên nền một truyền thống trinh thám Nhật rất dày, từ Ranpo, Yokomizo Seishi đến Higashino Keigo.

Conan: cậu bé mang đầu óc thám tử

Kudō Shinichi, 17 tuổi, là thám tử học sinh nổi tiếng. Trong một lần theo dõi hai kẻ mặc đồ đen, cậu bị ép uống một loại thuốc thử nghiệm và tỉnh dậy trong hình hài đứa trẻ khoảng bảy tuổi. Để giấu thân phận, cậu lấy tên Edogawa Conan, sống nhờ nhà cô bạn thanh mai trúc mã Mōri Ran, cha cô là thám tử tư vụng về Mōri Kogorō. Conan phá án rồi dùng đồng hồ gây mê và nơ đổi giọng để "nói hộ" lời giải qua miệng ông Kogorō.

Bộ truyện có hai mạch song song: các vụ án đơn lẻ, thường trọn trong vài chương, và mạch chính về Tổ chức Áo đen. Đến nay đã vượt 100 tập, là một trong những manga dài kỳ nhất còn đang ra.

Những "món nợ" với văn học trinh thám

Aoyama là người mê trinh thám, và Conan đầy những lời chào tới các bậc thầy:

• Shinichi thần tượng Sherlock Holmes; nhiều chương nhắc thẳng đến các truyện của Doyle.
• Nhân vật Kaitō Kid (Siêu đạo chích Kid) mang tinh thần Arsène Lupin.
• Thám tử Mōri Kogorō mang tên Akechi Kogorō, thám tử của Edogawa Ranpo.
• Mỗi tập có trang giới thiệu một thám tử nổi tiếng trong văn học — một "thư viện mini" cho độc giả nhỏ tuổi.

Từ truyện tranh đến màn ảnh

Bản phim hoạt hình truyền hình bắt đầu chiếu ở Nhật từ tháng 1 năm 1996 và đến nay đã vượt một nghìn tập. Từ năm 1997, gần như năm nào cũng có một phim điện ảnh Conan ra rạp vào mùa xuân, và các phim gần đây liên tục đứng đầu phòng vé Nhật. Nhân vật Kaitō Kid vốn xuất thân từ một bộ truyện tranh khác của chính Aoyama, Magic Kaito (từ 1987), rồi mới "sang chơi" trong Conan.

Cách phá án của Conan bám khá sát truyền thống honkaku: manh mối được đưa ra trước, thường có một khoảnh khắc nhân vật "loé sáng" khi nghe một câu nói vô tình, rồi đến màn giải thích kèm cách gây án được dựng lại. Nhiều độc giả lớn lên cùng Conan đã quen với thói quen tạm dừng để tự đoán thủ phạm — chính là tinh thần "thách thức độc giả" của trinh thám chính thống.

Ở Việt Nam

Thám tử lừng danh Conan được Nhà xuất bản Kim Đồng phát hành bản quyền tại Việt Nam và trở thành một trong những bộ truyện tranh quen thuộc nhất với nhiều thế hệ học sinh. Phim hoạt hình chiếu trên truyền hình và các phim điện ảnh chiếu rạp hằng năm cũng có lượng khán giả lớn. Với không ít người Việt, Conan là cửa ngõ đầu tiên dẫn vào thế giới trinh thám, trước cả Sherlock Holmes.

Edogawa Ranpo: cha đẻ trinh thám Nhật

Hirai Tarō (1894–1965) lấy bút danh Edogawa Ranpo — đọc gần giống "Edgar Allan Poe" theo âm Nhật — để bày tỏ lòng ngưỡng mộ. Truyện ngắn Đồng hai sen (Nisen dōka, 1923) của ông thường được coi là truyện trinh thám Nhật đầu tiên có giá trị. Ông tạo ra thám tử Akechi Kogorō và về sau viết loạt truyện thiếu nhi với Đội thám tử thiếu niên (Shōnen Tanteidan), nuôi lớn nhiều thế hệ độc giả nhỏ tuổi.

Ranpo còn có công lớn trong việc xây dựng cộng đồng: ông góp phần lập hội nhà văn trinh thám Nhật, và Giải Edogawa Ranpo, trao từ năm 1955, là bệ phóng cho nhiều tài năng — trong đó có Higashino Keigo năm 1985.

Các dòng trinh thám Nhật Bản

Kindaichi: ông và cháu

Thám tử Kindaichi Kōsuke của Yokomizo Seishi là anh chàng tóc rối, mặc kimono cũ, gãi đầu khi suy nghĩ, phá những vụ án u ám ở các dòng họ vùng quê. Năm 1992, bộ truyện tranh Những vụ án của Kindaichi (Kindaichi Shōnen no Jikenbo) ra đời với nhân vật chính là "cháu nội" của ông — một trong những manga trinh thám đi trước và song hành với Conan.

Higashino Keigo và Phía sau nghi can X

Higashino Keigo là tác giả trinh thám Nhật được dịch nhiều nhất ở Việt Nam hiện nay. Phía sau nghi can X (Yōgisha X no kenshin, 2005) đoạt giải Naoki năm 2006 và có cấu trúc đặc biệt: người đọc biết ai gây án ngay từ đầu, hồi hộp nằm ở cuộc đấu trí giữa một thầy giáo toán thiên tài và nhà vật lý Yukawa — "Thám tử Galileo". Kiểu truyện này gọi là trinh thám đảo ngược.

Vì sao trinh thám Nhật hấp dẫn đến thế

• Tôn trọng câu đố: dòng honkaku coi trọng việc cho độc giả đủ manh mối. Nhiều tiểu thuyết còn có trang "thách thức độc giả" trước phần giải.
• Không gian khép kín: biệt thự trên đảo, làng hẻo lánh, khách sạn tuyết phủ — rất hợp với án phòng kín.
• Động cơ con người: từ Matsumoto Seichō trở đi, trinh thám Nhật đi sâu vào lý do vì sao một người bình thường phạm tội — thứ làm người đọc nhớ lâu hơn trò mẹo.
• Cầu nối truyện tranh: Conan, Kindaichi giúp trẻ em làm quen với tư duy trinh thám từ rất sớm.

Góc nhìn hôm nay

Ở Hokuei, tỉnh Tottori — quê của Aoyama Gōshō — có Bảo tàng Aoyama Gōshō và nhiều tượng nhân vật Conan, cả con đường mang tên Conan, thu hút người hâm mộ đến tham quan. Nhà ga và sân bay Tottori cũng gắn tên Conan.

Nếu đã mê Conan và muốn đọc tiếp, có thể đi theo lộ trình: Phía sau nghi can X của Higashino Keigo (dễ đọc, nhiều bản dịch tiếng Việt), rồi Án mạng ở Thập giác quán của Ayatsuji Yukito cho người thích câu đố khó, và tìm đọc Edogawa Ranpo để biết nguồn cội. Đọc Holmes và Lupin song song sẽ giúp bạn nhận ra cả trăm lời chào mà Aoyama gửi gắm trong Conan.