Allan Pinkerton và hãng thám tử Pinkerton: con mắt không bao giờ ngủ

Allan Pinkerton (1819–1884) là thợ đóng thùng gốc Scotland, di cư sang Mỹ rồi lập ra Hãng Thám tử Quốc gia Pinkerton ở Chicago vào khoảng năm 1850. Biểu tượng con mắt mở to kèm khẩu hiệu "We Never Sleep" (Chúng tôi không bao giờ ngủ) của hãng được cho là nguồn gốc của cụm từ "private eye" — cách người Mỹ gọi thám tử tư. Hãng nổi tiếng với vụ bảo vệ Abraham Lincoln năm 1861, nhưng cũng mang tiếng xấu vì đàn áp công nhân đình công.

Từ thợ đóng thùng ở Glasgow đến thám tử Chicago

Pinkerton sinh ngày 25 tháng 8 năm 1819 ở Glasgow, Scotland, trong một gia đình lao động nghèo. Ông học nghề đóng thùng gỗ và tham gia phong trào Hiến chương (Chartism) đòi quyền bầu cử cho người lao động. Năm 1842, sợ bị bắt vì hoạt động chính trị, ông cùng vợ di cư sang Mỹ.

Ông mở xưởng đóng thùng ở Dundee, gần Chicago, bang Illinois. Bước ngoặt đến hoàn toàn tình cờ: khi đi tìm gỗ trên một hòn đảo nhỏ, ông phát hiện dấu vết của một nhóm làm tiền giả, theo dõi và giúp chính quyền địa phương bắt giữ họ. Tiếng tăm lan ra, ông được mời làm phó cảnh sát trưởng hạt, rồi năm 1849 trở thành thám tử đầu tiên của Chicago.

Hãng thám tử ra đời

Khoảng năm 1850, Pinkerton cùng luật sư Edward Rucker lập North-Western Police Agency, về sau đổi thành Pinkerton National Detective Agency. Bối cảnh rất đặc biệt: nước Mỹ giữa thế kỷ 19 mở rộng nhanh về phía tây, đường sắt vươn dài, tiền và hàng hoá di chuyển xa, trong khi cảnh sát mỗi thành phố chỉ có quyền trong địa giới của mình. Kẻ cướp tàu chỉ cần sang bang bên cạnh là thoát.

Một hãng tư nhân có thể theo dấu qua nhiều bang lấp đúng khoảng trống ấy. Khách hàng lớn nhất là các công ty đường sắt và công ty chuyển phát như Adams Express.

Con mắt "không bao giờ ngủ"

Logo của hãng là một con mắt mở to với dòng chữ "We Never Sleep". Từ đây người Mỹ quen gọi thám tử là "private eye", về sau văn học và điện ảnh trinh thám phổ biến cách gọi này khắp thế giới. Một số tài liệu còn nói chữ "eye" chơi chữ với chữ "I" trong "investigator"; hai cách giải thích có thể cùng đúng.

Bảo vệ Lincoln năm 1861

Tháng 2 năm 1861, Abraham Lincoln vừa đắc cử tổng thống, đi tàu từ Illinois về Washington để nhậm chức. Thám tử của Pinkerton, khi điều tra cho một công ty đường sắt, thu được tin về âm mưu tấn công Lincoln lúc ông đổi tàu ở Baltimore — thành phố có nhiều người ủng hộ phe miền Nam.

Pinkerton thuyết phục Lincoln thay đổi lịch trình: đi chuyến đêm, qua Baltimore lặng lẽ. Nữ thám tử Kate Warne đóng vai quan trọng trong việc sắp xếp chỗ ngồi trên tàu. Lincoln đến Washington an toàn. Đến nay giới sử học vẫn tranh luận âm mưu Baltimore thật sự nghiêm trọng đến đâu, nhưng vụ này đưa tên Pinkerton lên báo khắp nước.

Tình báo trong Nội chiến — và một sai lầm lớn

Khi Nội chiến Mỹ bùng nổ (1861), Pinkerton lãnh đạo một mạng lưới tình báo cho tướng George McClellan của quân Liên bang. Ông dùng tên giả "E. J. Allen". Mạng lưới thu được nhiều tin, nhưng lại liên tục ước tính quân số phe miền Nam cao hơn thực tế rất nhiều. Các sử gia thường cho rằng những báo cáo phóng đại này góp phần khiến McClellan quá thận trọng, bỏ lỡ cơ hội. Khi McClellan bị cách chức năm 1862, Pinkerton cũng rời công việc này.

Những cách làm hãng Pinkerton để lại

• Kho ảnh và hồ sơ tội phạm: hãng gom ảnh chụp, đặc điểm nhận dạng, thói quen của kẻ phạm tội thành bộ sưu tập lớn — được xem là một trong những "phòng trưng bày kẻ gian" (rogues' gallery) sớm nhất ở Mỹ. Về sau cơ quan điều tra liên bang học theo.
• Thám tử nằm vùng: cho người trà trộn vào băng nhóm hàng tháng trời.
• Tuyển nữ thám tử: năm 1856, Pinkerton nhận Kate Warne, người phụ nữ đầu tiên làm thám tử ở Mỹ.
• Quy tắc nghề: theo các tài liệu về hãng, Pinkerton đặt ra nguyên tắc như không nhận hối lộ, không nhận vụ ly hôn, không nhận tiền thưởng — để giữ uy tín.

Mặt tối: Jesse James và các cuộc đình công

Danh tiếng hãng không chỉ có màu sáng. Năm 1875, khi truy lùng băng cướp của anh em Jesse James, thám tử của hãng tấn công trang trại gia đình James ở Missouri. Một vật cháy được ném vào nhà; em trai cùng mẹ khác cha của Jesse là một cậu bé tử vong, người mẹ bị thương nặng. Dư luận quay sang thương cảm gia đình James, và hãng mang tiếng rất lâu.

Trong những năm 1870, hãng đưa thám tử James McParland nằm vùng trong tổ chức bí mật Molly Maguires ở vùng mỏ than Pennsylvania; lời khai của ông dẫn tới nhiều bản án tử hình, đến nay vẫn gây tranh cãi về tính công bằng. Sau khi Pinkerton mất, năm 1892 hãng đưa người bảo vệ nhà máy thép Homestead và đụng độ đẫm máu với công nhân đình công. Tên Pinkerton từ đó gắn với hình ảnh lực lượng đánh thuê của giới chủ, và nhiều bang ban luật hạn chế việc thuê vệ sĩ tư nhân vào việc này.

Mốc lịch sử

Người viết trinh thám từng làm thám tử Pinkerton

Dashiell Hammett, tác giả Chim ưng Malta (1930), làm thám tử cho hãng Pinkerton trong những năm 1910–1920 trước khi viết văn. Kinh nghiệm ấy giúp ông tạo ra dòng trinh thám "cứng rắn" (hardboiled): thám tử đi giày mòn gót, làm việc vì tiền, thấy rõ mặt bẩn của thành phố — khác hẳn kiểu quý ông suy luận trong phòng khách của Sherlock Holmes.

Bản thân Pinkerton cũng cho in nhiều cuốn sách kể lại vụ án của hãng, chủ yếu do người khác viết dưới tên ông, vừa là sách giải trí vừa là quảng cáo.

Góc nhìn hôm nay

Hãng Pinkerton vẫn tồn tại, nay là công ty chuyên tư vấn an ninh và quản lý rủi ro thuộc một tập đoàn an ninh Thuỵ Điển. Câu chuyện của nó cho thấy một điều đáng suy nghĩ: điều tra tư nhân lấp được khoảng trống mà cảnh sát chưa với tới, nhưng khi phục vụ người trả tiền mà không có ai kiểm soát, nó dễ biến thành công cụ của kẻ mạnh.

Ai muốn tìm hiểu thêm có thể đọc phần về Pinkerton trong các sách lịch sử miền Tây nước Mỹ, hoặc tìm đọc Chim ưng Malta của Hammett để thấy nghề thám tử Mỹ được văn học nhìn lại thế nào.