Thám tử tư ngoài đời chủ yếu thu thập thông tin hợp pháp cho khách hàng: xác minh lai lịch, tìm người mất liên lạc, kiểm tra gian lận bảo hiểm, thẩm định đối tác làm ăn, quan sát ở nơi công cộng. Họ không phải cảnh sát: không có quyền bắt người, khám xét, nghe lén hay xâm nhập tài khoản của người khác. Ranh giới cụ thể khác nhau giữa các nước, nhưng nguyên tắc chung là thám tử chỉ được làm những gì một công dân bình thường được làm.
Thám tử tư trên phim và ngoài đời
Trên phim, thám tử tư đội mũ phớt, mở khoá vào nhà người khác, đấm nhau trong hẻm và tự tay giải quyết vụ án mạng. Ngoài đời, công việc của họ gần với nhân viên văn phòng kiên nhẫn hơn: ngồi tra hồ sơ công khai, gọi điện, đối chiếu giấy tờ, viết báo cáo, và đôi khi ngồi trong xe hàng giờ để quan sát một cửa hàng.
Án mạng gần như không bao giờ là việc của thám tử tư. Ở hầu hết các nước, điều tra tội phạm nghiêm trọng là việc của cơ quan nhà nước. Thám tử tư làm việc ở vùng "dân sự": tiền bạc, hợp đồng, quan hệ, thông tin.
Những việc thám tử tư thường nhận
| Loại việc | Họ làm gì | Khách hàng thường là |
|---|---|---|
| Xác minh lai lịch | Kiểm tra bằng cấp, quá trình làm việc, thông tin công khai của ứng viên hoặc đối tác | Doanh nghiệp, nhà tuyển dụng |
| Thẩm định đối tác | Tìm hiểu công ty có tồn tại thật, có tranh chấp, có nợ nần công khai không | Nhà đầu tư, doanh nghiệp |
| Gian lận bảo hiểm | Kiểm tra người khai bị thương nặng có thật sự như vậy không, thông qua quan sát nơi công cộng | Công ty bảo hiểm |
| Tìm người mất liên lạc | Tìm người thân thất lạc, con nợ bỏ đi, người thừa kế | Gia đình, luật sư |
| Hàng giả, vi phạm thương hiệu | Mua thử, ghi nhận nơi bán hàng nhái | Chủ thương hiệu |
| Việc gia đình | Quan sát hành vi ở nơi công cộng khi có nghi ngờ trong hôn nhân | Cá nhân |
| Hỗ trợ luật sư | Tìm nhân chứng, thu thập tài liệu cho vụ kiện dân sự hoặc phía bào chữa | Văn phòng luật |
Ở nhiều nước, mảng doanh nghiệp (thẩm định, gian lận, sở hữu trí tuệ) chiếm phần lớn doanh thu của ngành, chứ không phải chuyện ngoại tình như phim ảnh hay khai thác.
Những việc thám tử tư không được làm
Quy định chi tiết mỗi nước một khác, nhưng có những ranh giới gần như ở đâu cũng giống nhau:
- Không được giả danh cảnh sát hay cán bộ nhà nước, không mặc đồng phục, không xưng chức danh công quyền.
- Không được bắt giữ, khám người, khám nhà. Quyền này thuộc về cơ quan có thẩm quyền.
- Không được nghe lén điện thoại, đọc tin nhắn, xâm nhập email hay mạng xã hội của người khác.
- Không được vào nhà, xe, nơi ở của người khác khi không được phép.
- Không được mua bán dữ liệu cá nhân bất hợp pháp, ví dụ thông tin tài khoản ngân hàng, lịch sử cuộc gọi.
- Không được gắn thiết bị định vị lên xe hay đồ của người khác mà không có sự đồng ý; ở rất nhiều nơi đây là hành vi vi phạm pháp luật.
- Không được đe doạ, ép buộc ai cung cấp thông tin.
Một ví dụ nổi tiếng về hậu quả khi vượt ranh giới là bê bối nghe lén điện thoại của báo News of the World ở Anh: một thám tử tư làm thuê cho tờ báo đã nghe lén hộp thư thoại của nhiều người, và năm 2007 cả anh ta lẫn một phóng viên phải ngồi tù. Năm 2011 tờ báo đóng cửa.
Thám tử có giấy phép ở đâu?
Ở nhiều bang của Mỹ, Canada, Úc, thám tử tư phải có giấy phép: qua đào tạo, kiểm tra lý lịch, đôi khi phải có số giờ kinh nghiệm. Một số nước châu Âu cũng có quy chế tương tự. Ở những nơi khác, nghề này nằm trong vùng quy định chưa rõ ràng.
Tại Việt Nam, các dịch vụ gọi là "thám tử tư" có hoạt động trên thị trường, nhưng phạm vi được phép rất hẹp và dễ vướng vào xâm phạm bí mật đời tư. Muốn biết rõ việc gì được làm, việc gì không, hãy hỏi luật sư trước khi ký hợp đồng. Và nếu chuyện liên quan đến tội phạm — mất trộm, lừa đảo, mất tích — thì việc đầu tiên vẫn là báo công an xã, phường nơi gần nhất.
Cách nhận ra một dịch vụ "thám tử" đáng ngờ
Người tìm đến thám tử thường đang lo lắng, nên dễ trở thành con mồi. Một số dấu hiệu nên dè chừng:
- Hứa lấy được tin nhắn, cuộc gọi, định vị điện thoại của người khác. Làm được thì là phạm pháp; còn nếu không làm được thì là lừa đảo. Cả hai đường đều xấu cho bạn.
- Đòi trả hết tiền trước, không có hợp đồng ghi rõ phạm vi công việc.
- Không có địa chỉ văn phòng rõ ràng, chỉ liên lạc qua tài khoản mạng xã hội.
- Cam kết kết quả chắc chắn ("chắc chắn tìm ra", "bảo đảm có ảnh").
- Báo cáo không có nguồn, chỉ là lời kể, không ghi thời gian địa điểm quan sát.
Thêm một rủi ro ít người nghĩ tới: nếu bên dịch vụ thu thập thông tin trái phép, người thuê cũng có thể bị liên lụy.
Kỹ năng thật của nghề
Người làm nghề lâu năm thường nói kỹ năng quan trọng nhất không phải đánh đấm hay ngụy trang, mà là:
- Tra cứu nguồn mở: đăng ký doanh nghiệp, thông báo của toà án được công bố, báo chí cũ, thông tin người ta tự công khai trên mạng.
- Phỏng vấn: biết hỏi để người ta tự nguyện kể, không dẫn dắt.
- Ghi chép chính xác: ngày giờ, địa điểm, ai thấy gì. Một báo cáo mơ hồ không có giá trị với luật sư.
- Kiên nhẫn: phần lớn thời gian là chờ, và phần lớn manh mối dẫn vào ngõ cụt.
- Biết dừng: khi nhận ra việc khách nhờ có nguy cơ gây hại cho người khác, người làm nghề tử tế từ chối.
Góc nhìn hôm nay
Nghề thám tử tư ra đời từ thế kỷ 19 với Vidocq ở Paris và Pinkerton ở Chicago, và ngay từ đầu đã phải đối mặt với câu hỏi: ai kiểm soát người được trả tiền để tìm hiểu đời tư người khác? Thời của điện thoại thông minh làm câu hỏi đó gay gắt hơn, vì dữ liệu cá nhân dễ lộ hơn bao giờ hết.
Nếu bạn tò mò về nghề, đọc tiểu thuyết của Dashiell Hammett — người từng làm thám tử thật — sẽ thấy một bức tranh gần thực tế hơn phim hành động. Còn nếu bạn đang cân nhắc thuê, hãy coi lời khuyên của luật sư quan trọng hơn lời quảng cáo.
Câu hỏi thường gặp
Thám tử tư có được theo dõi người khác không?
Ở nhiều nước, thám tử tư có thể quan sát một người ở nơi công cộng, nhưng không được xâm nhập nơi ở, nghe lén hay gắn thiết bị định vị trái phép. Quy định cụ thể khác nhau theo từng nước, nên cần hỏi luật sư.
Thám tử tư có quyền bắt người không?
Không. Thám tử tư không phải cảnh sát và không có quyền bắt giữ, khám xét. Khi phát hiện tội phạm, họ phải báo cho cơ quan chức năng như mọi công dân khác.
Thám tử tư có lấy được tin nhắn điện thoại của người khác không?
Không được phép. Ai hứa làm việc này hoặc đang làm điều phạm pháp, hoặc đang lừa người thuê. Người thuê cũng có thể bị liên lụy.
Thám tử tư thường làm những việc gì?
Phần lớn là xác minh lai lịch, thẩm định đối tác, điều tra gian lận bảo hiểm, tìm người mất liên lạc và hỗ trợ luật sư thu thập tài liệu. Chuyện điều tra án mạng như trên phim gần như không có.
Khi bị mất trộm có nên thuê thám tử không?
Việc đầu tiên là báo công an xã, phường nơi gần nhất, vì điều tra tội phạm là việc của cơ quan nhà nước. Thám tử tư không thay thế được việc trình báo.
