Sherlock Holmes: thám tử nổi tiếng nhất văn học và 60 truyện gốc

Sherlock Holmes là thám tử hư cấu do nhà văn Scotland Arthur Conan Doyle tạo ra, xuất hiện lần đầu năm 1887 trong tiểu thuyết Cuộc điều tra màu đỏ (A Study in Scarlet). Toàn bộ "chính điển" Holmes gồm 60 truyện: 4 tiểu thuyết và 56 truyện ngắn, viết trong khoảng bốn mươi năm. Holmes sống ở 221B phố Baker, London, cùng bác sĩ Watson — người kể lại phần lớn các vụ án.

Conan Doyle và người thầy có thật

Arthur Conan Doyle (1859–1930) là bác sĩ, học y ở Đại học Edinburgh. Phòng khám của ông ở Southsea vắng khách, nên ông viết văn kiếm thêm. Cuộc điều tra màu đỏ bị nhiều nơi từ chối trước khi in trong tập san Beeton's Christmas Annual cuối năm 1887.

Doyle thừa nhận hình mẫu của Holmes là bác sĩ Joseph Bell, thầy dạy của ông ở Edinburgh. Bell nổi tiếng nhìn bệnh nhân vài giây là đoán được nghề nghiệp, nơi ở, vừa đi đâu về — và dạy sinh viên rằng quan sát kỹ là nền tảng của chẩn đoán. Phương pháp của Holmes, về bản chất, là phương pháp chẩn đoán y khoa đem sang điều tra.

Từ tiểu thuyết ế đến cơn sốt tạp chí

Hai tiểu thuyết đầu, Cuộc điều tra màu đỏ (1887) và Dấu bộ tứ (The Sign of Four, 1890), không gây tiếng vang lớn. Bước ngoặt đến năm 1891 khi Doyle viết truyện ngắn cho tạp chí The Strand, bắt đầu với Vụ tai tiếng xứ Bohemia. Mỗi số một vụ trọn vẹn, nhân vật quen thuộc — công thức hoàn hảo cho tạp chí. Tranh minh hoạ của Sidney Paget định hình gương mặt Holmes trong trí nhớ độc giả.

Thác Reichenbach và cuộc "hồi sinh"

Doyle sớm chán Holmes, muốn viết tiểu thuyết lịch sử mà ông cho là nghiêm túc hơn. Năm 1893, trong Vụ án cuối cùng (The Final Problem), ông cho Holmes rơi xuống thác Reichenbach ở Thuỵ Sĩ cùng kẻ thù Giáo sư Moriarty. Độc giả phản ứng dữ dội; giai thoại kể có hàng nghìn người huỷ đặt mua The Strand.

Năm 1901–1902, Doyle cho in Con chó của dòng họ Baskerville như một vụ xảy ra trước khi Holmes "chết". Năm 1903, trong Ngôi nhà trống, Holmes chính thức trở lại. Truyện cuối cùng in năm 1927, trong tập Hồ sơ của Sherlock Holmes (The Case-Book of Sherlock Holmes).

Bộ truyện gồm những gì

Tên tiếng Việt các tập có thể khác nhau tuỳ bản dịch.

Holmes suy luận thế nào — và vì sao gọi "suy diễn" là chưa đúng

Holmes gọi phương pháp của mình là "khoa học suy diễn" (the science of deduction). Nhưng nhiều nhà logic học chỉ ra: điều Holmes làm phần lớn là suy luận ngược từ dấu hiệu về nguyên nhân có khả năng nhất — cái mà triết gia Charles Peirce gọi là suy luận "giả định" (abduction). Ví dụ nổi tiếng: lần đầu gặp Watson, Holmes nói anh vừa từ Afghanistan về, dựa vào da sạm nắng ở mặt nhưng cổ tay trắng, dáng nhà binh, gương mặt hốc hác vì ốm, cánh tay cử động khó khăn.

Ngoài đời, chuỗi suy luận như vậy dễ sai vì một dấu hiệu có nhiều cách giải thích. Trong truyện, nó luôn đúng vì tác giả biết trước đáp án. Đó không phải khuyết điểm, mà là bản chất của văn chương trinh thám.

Holmes còn là nhà khoa học hình sự đi trước thời đại

Holmes phân tích tro thuốc lá, dấu chân, vết bánh xe, chữ đánh máy, làm thí nghiệm hoá học — những thứ mà cảnh sát thật thời đó còn chưa làm có hệ thống. Nhà khoa học hình sự Pháp Edmond Locard, người đặt ra nguyên lý "mọi tiếp xúc đều để lại dấu vết", từng nói ông khuyên học trò đọc truyện Holmes.

Những điều "ai cũng biết" mà không có trong truyện

• "Elementary, my dear Watson" (Đơn giản thôi, Watson thân mến): câu này không xuất hiện nguyên văn trong 60 truyện của Doyle. Holmes có nói "Elementary" trong Người đàn ông gù (The Crooked Man), và có gọi "my dear Watson" nhiều lần, nhưng không ghép thành câu nổi tiếng kia. Câu ghép được phổ biến qua phim ảnh và các tác phẩm sau này.
• Mũ hai lưỡi trai (deerstalker) và tẩu cong: chiếc mũ đến từ tranh minh hoạ của Sidney Paget; tẩu cong được gắn với diễn viên sân khấu William Gillette. Trong văn bản, Doyle không mô tả Holmes theo hình ảnh quen thuộc ấy.
• Holmes ghét phụ nữ: Holmes lạnh lùng, nhưng ông kính trọng Irene Adler, người duy nhất qua mặt ông trong Vụ tai tiếng xứ Bohemia. Watson kể Holmes luôn gọi cô là "người phụ nữ ấy".
• Moriarty xuất hiện khắp nơi: thật ra Giáo sư Moriarty chỉ có mặt trực tiếp trong một truyện và được nhắc đến trong vài truyện khác. Vai trò "kẻ thù truyền kiếp" phần lớn do phim ảnh phóng đại.

Vì sao Holmes sống lâu đến vậy

Holmes ra đời đúng lúc London thời Victoria đang lo sợ tội phạm và tin tưởng vào khoa học. Ông đem lại một lời hứa an ủi: thế giới hỗn loạn có thể được hiểu bằng lý trí. Cặp đôi Holmes – Watson cũng là một tình bạn đẹp: thiên tài khó gần và người bạn tử tế, trung thành.

Thêm nữa, truyện ngắn Holmes ngắn, mỗi truyện một vụ trọn vẹn, đọc lúc nào cũng được — lý do chúng được dịch ra hầu hết các ngôn ngữ, trong đó có tiếng Việt từ rất sớm. Năm 2023, những truyện cuối cùng của Holmes hết thời hạn bản quyền ở Mỹ; toàn bộ chính điển nay thuộc phạm vi công cộng ở phần lớn thế giới.

Góc nhìn hôm nay

Ở London, căn nhà số 221B phố Baker không có thật vào thời Doyle viết — số nhà phố Baker khi đó chưa kéo tới con số ấy. Ngày nay Bảo tàng Sherlock Holmes (mở năm 1990) đặt tại một căn nhà mang biển 221B, dựng lại phòng làm việc theo mô tả trong truyện. Ở Meiringen, Thuỵ Sĩ, gần thác Reichenbach, cũng có bảo tàng và tượng Holmes.

Nếu chưa đọc Holmes bao giờ, đừng bắt đầu bằng Cuộc điều tra màu đỏ — nửa sau là câu chuyện dài ở miền Tây nước Mỹ dễ làm người đọc mới nản. Hãy bắt đầu bằng tập Những cuộc phiêu lưu của Sherlock Holmes (1892), với các truyện như Hội tóc đỏ, Dải băng lốm đốm, rồi đọc Con chó của dòng họ Baskerville, cuốn tiểu thuyết hay nhất của bộ.