Bao Công là Bao Chửng (999–1062), một vị quan có thật thời Bắc Tống, nổi tiếng thanh liêm, cứng rắn và không nể nang quyền quý; tiểu sử của ông được chép trong Tống sử, quyển 316. Còn Bao Thanh Thiên mặt đen, trán có vầng trăng khuyết, ba chiếc cẩu đầu trảm và hộ vệ Triển Chiêu là hình tượng do kịch, truyện công án và phim ảnh dựng lên qua gần một nghìn năm. Tách được hai lớp này thì mới thấy vì sao một ông quan trị nhậm Khai Phong chưa tới hai năm lại thành biểu tượng công lý của cả Á Đông.
Bao Chửng thật: một ông quan đi lên từ huyện nhỏ
Bao Chửng tự là Hy Nhân, người Hợp Phì, Lư Châu (nay thuộc tỉnh An Huy). Ông đỗ tiến sĩ năm 1027, nhưng không nhận chức ngay mà xin về gần nhà để phụng dưỡng cha mẹ già. Tống sử chép rằng phải đến khi cha mẹ mất và mãn tang, ông mới chịu ra làm quan. Chi tiết này quan trọng: nó cho thấy danh tiếng "hiếu" đi trước danh tiếng "thẳng" trong mắt người đương thời.
Chức đầu tiên của ông là tri huyện Thiên Trường. Ở đây có vụ án được Tống sử chép lại và về sau thành giai thoại nổi tiếng nhất về tài phá án của ông: một người nông dân đến kêu có kẻ cắt lưỡi con bò nhà mình. Bao Chửng bảo người đó cứ về mổ bò bán thịt. Thời ấy giết trâu bò cày là phạm lệnh cấm, nên chẳng bao lâu có kẻ đến tố cáo người nông dân tự ý giết bò. Bao Chửng hỏi ngay vì sao hắn cắt lưỡi bò nhà người ta rồi lại còn đi tố cáo; kẻ kia kinh hãi mà nhận tội. Cách phá án ở đây không nhờ thần thông mà nhờ hiểu động cơ: kẻ đã ra tay hại người thì thường không dừng lại ở một lần.
Đoan Châu và chuyện không mang về một chiếc nghiên
Sau đó ông làm tri châu Đoan Châu (vùng Triệu Khánh, Quảng Đông ngày nay), nơi sản xuất nghiên mực Đoan nổi tiếng. Các quan trước thường lấy cớ cống nạp để thu gấp nhiều lần số nghiên triều đình cần, phần dư đem biếu xén quyền quý. Bao Chửng chỉ cho làm đúng số phải cống. Tống sử ghi khi mãn nhiệm ông không mang về một chiếc nghiên nào. Với một quan văn, nghiên mực là thứ quý mà gần gũi nhất; không lấy cả thứ đó là một tuyên ngôn rất rõ.
Bao Chửng ở Khai Phong: ngắn mà đủ để thành huyền thoại
Ông trải qua nhiều chức ở trung ương và địa phương, trong đó có những năm làm gián quan, dâng sớ hặc tội nhiều đại thần, kể cả người có quan hệ thân thích với hoàng hậu, hoàng phi. Năm 1056 ông được cử làm quyền tri phủ Khai Phong, tức đứng đầu kinh thành Biện Lương. Thời gian giữ chức này chỉ khoảng hơn một năm, nhưng chính giai đoạn đó đẻ ra gần hết truyền thuyết.
Theo Tống sử, trước đây người đi kiện ở phủ Khai Phong không được vào thẳng công đường mà phải đưa đơn qua lại dịch, dễ bị ăn tiền và ém đơn. Bao Chửng cho mở cửa chính để dân trực tiếp đến trước mặt quan trình bày phải trái. Ông cũng nổi tiếng nghiêm đến mức người kinh thành nói đùa rằng "Bao Chửng cười thì như Hoàng Hà trong", nghĩa là hiếm lắm mới có. Trong dân gian còn lưu câu nói kiểu "cửa quan không lọt, đã có Diêm La lão Bao", hàm ý ở chỗ ông thì không chạy chọt được.
Chức cao nhất và gia huấn để lại
Về sau Bao Chửng làm đến Khu mật phó sứ, một trong những chức cao nhất về quân chính. Ông từng giữ hàm Long Đồ các trực học sĩ nên đời sau gọi là "Bao Long Đồ". Ông mất năm 1062, được truy tặng Lễ bộ thượng thư, thuỵ là Hiếu Túc. Ông để lại lời dặn con cháu: ai làm quan mà phạm tội tham ô thì không được trở về nhà, chết rồi không được chôn trong khu mộ họ Bao. Lời gia huấn này được khắc đá và còn được nhắc đến nhiều trong các tài liệu về ông.
Bao Thanh Thiên được dựng lên thế nào
Từ chỗ một vị quan có thật, Bao Chửng trở thành nhân vật văn học qua nhiều tầng:
- Tạp kịch thời Nguyên (thế kỷ 13–14): hàng chục vở có Bao Công làm người phán xử cuối cùng, như Hôi lan ký (Vòng phấn) của Lý Hành Đạo. Ở đây ông đã bắt đầu được tô màu siêu nhiên: ban ngày xử án dương gian, ban đêm xử cả âm phủ.
- Truyện công án thời Minh: tập Long Đồ công án (còn gọi Bách gia công án) gom hàng trăm vụ án, nhiều vụ vốn của quan khác hoặc từ truyện dân gian, rồi gán hết cho Bao Công.
- Tiểu thuyết thời Thanh: Tam hiệp ngũ nghĩa (in cuối thế kỷ 19, gắn với nghệ nhân kể chuyện Thạch Ngọc Côn) đưa vào các hiệp khách, trong đó có Nam hiệp Triển Chiêu, và cấu trúc "quan thanh liêm + hiệp sĩ giang hồ" mà phim ảnh dùng đến tận nay.
- Phim truyền hình: Bao Thanh Thiên (Đài Loan, 1993) với Kim Siêu Quần trong vai Bao Công, Hà Gia Kính vai Triển Chiêu, Phạm Hồng Hiên vai Công Tôn Sách là bản quen thuộc nhất với khán giả Việt Nam, được chiếu lại nhiều lần.
Bảng đối chiếu: sử chép và hư cấu
| Chi tiết quen thuộc | Trong sử liệu | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bao Chửng làm tri phủ Khai Phong | Có, khoảng 1056–1058 | Thời gian ngắn, không phải cả đời như trên phim |
| Vụ cắt lưỡi bò | Có, chép trong Tống sử | Xảy ra khi làm tri huyện Thiên Trường |
| Không mang nghiên Đoan về | Có, chép trong Tống sử | Chi tiết thanh liêm tiêu biểu |
| Mặt đen, trán có vầng trăng khuyết | Không có | Quy ước hoá trang sân khấu: mặt đen chỉ người cương trực |
| Ba cẩu đầu trảm: long, hổ, cẩu | Không có | Đạo cụ của truyện và kịch, chém người theo thân phận |
| Triển Chiêu, Công Tôn Sách, Vương Triều, Mã Hán, Trương Long, Triệu Hổ | Không có trong Tống sử | Nhân vật hư cấu hoặc phóng tác |
| Vụ Trần Thế Mỹ phụ bạc Tần Hương Liên | Không có | Tích hí khúc, nổi tiếng qua kinh kịch |
| Ly miêu hoán thái tử (tráo con bằng mèo) | Không có | Lý thần phi có thật là mẹ đẻ Tống Nhân Tông, nhưng chuyện tráo mèo là truyện |
| Xử án ở âm phủ ban đêm | Không có | Lớp tín ngưỡng dân gian, Bao Công thành một vị Diêm Vương |
Vì sao lại là Bao Chửng chứ không phải người khác
Thời Tống có không ít quan giỏi xử án. Bao Chửng được chọn làm "khuôn" cho truyền thuyết vì hội đủ mấy điều kiện hiếm cùng lúc.
Thứ nhất, ông giữ chức ở kinh thành, nơi tin đồn lan nhanh nhất và nơi có nhiều quyền quý nhất để "đụng". Một ông quan thẳng ở vùng xa thì tiếng tốt chỉ ở trong vùng; một ông quan thẳng ở Khai Phong thì cả nước biết.
Thứ hai, ông nổi tiếng vì những việc dễ kể thành chuyện: mở cửa cho dân vào thẳng, không cười, không nhận quà, hặc tội người thân của cung đình. Những chi tiết đó tự nó đã có kịch tính.
Thứ ba, người kể chuyện các đời sau cần một nhân vật để gửi gắm mong muốn có người dám đứng ra bênh kẻ yếu. Một nhân vật có thật, có sử chép, tạo độ tin hơn một ông quan bịa hoàn toàn. Thế là mọi vụ án hay, bất kể gốc ở đâu, dần được "chuyển hộ khẩu" về phủ Khai Phong.
Góc nhìn hôm nay: đọc gì, xem gì, đi đâu
Muốn biết Bao Chửng thật, nên bắt đầu từ Tống sử, phần Bao Chửng truyện, bản dịch hoặc bản tóm lược đều được. Đọc xong sẽ thấy ông giống một vị gián quan cứng cỏi hơn là một thám tử. Sau đó mới đọc Tam hiệp ngũ nghĩa hay xem phim năm 1993, lúc đó sẽ dễ nhận ra chỗ nào là thêm thắt để hấp dẫn.
Ở Trung Quốc ngày nay có hai địa điểm gắn với ông: Bao Công từ và khu mộ ở Hợp Phì (An Huy), và phủ Khai Phong được dựng lại ở thành phố Khai Phong (Hà Nam), nơi có biểu diễn tái hiện cảnh thăng đường. Khu dựng lại là công trình mới, đẹp để tham quan nhưng không phải di tích gốc. Bảo tàng Khai Phong còn lưu tấm bia đề danh các tri phủ Khai Phong thời Bắc Tống; tương truyền tên Bao Chửng trên bia bị người đời sờ tay nhiều đến mức mòn lõm.
Bài học còn lại từ Bao Chửng thật có lẽ không nằm ở chiếc cẩu đầu trảm mà ở mấy việc rất nhỏ: mở cửa cho người dân nói thẳng, không lấy thêm một chiếc nghiên, và đặt câu hỏi đúng chỗ như trong vụ lưỡi bò.
Câu hỏi thường gặp
Bao Công có thật không?
Có. Bao Công là Bao Chửng (999–1062), quan thời Bắc Tống, tiểu sử chép trong Tống sử. Tuy nhiên phần lớn các vụ án trên phim và trong truyện là hư cấu hoặc gán ghép từ chuyện của người khác.
Triển Chiêu có thật không?
Không có tài liệu chính sử nào ghi nhận Triển Chiêu. Nhân vật này nổi lên qua tiểu thuyết Tam hiệp ngũ nghĩa thời Thanh và được phim truyền hình làm nổi tiếng. Công Tôn Sách và bốn hộ vệ Vương Triều, Mã Hán, Trương Long, Triệu Hổ cũng thuộc lớp truyện.
Vì sao Bao Công mặt đen?
Sử không nói Bao Chửng da đen. Mặt đen là quy ước hoá trang của hí khúc Trung Hoa, dùng cho nhân vật cương trực, nghiêm khắc. Vầng trăng khuyết trên trán cũng là chi tiết sân khấu, gắn với hình ảnh xử án cả ngày lẫn đêm.
Bao Công làm quan ở Khai Phong bao lâu?
Chỉ khoảng hơn một năm, từ năm 1056 đến năm 1058. Ông còn làm nhiều chức khác, cao nhất là Khu mật phó sứ trước khi mất năm 1062.
Ba cẩu đầu trảm có thật không?
Không. Bộ ba long đầu trảm, hổ đầu trảm, cẩu đầu trảm là đạo cụ của truyện và kịch, thể hiện ý "dù là hoàng thân cũng bị xử". Luật thời Tống không có quy định dùng dụng cụ khác nhau theo thân phận như vậy.
Phim Bao Thanh Thiên 1993 ai đóng Bao Công?
Bản Đài Loan năm 1993 do Kim Siêu Quần đóng Bao Công, Hà Gia Kính đóng Triển Chiêu và Phạm Hồng Hiên đóng Công Tôn Sách. Đây là phiên bản quen thuộc nhất với khán giả Việt Nam.
