Hải Thuỵ là ai: vị quan thanh liêm nhà Minh dám dâng sớ can vua

Hải Thuỵ (1514–1587) là quan nhà Minh, người đảo Hải Nam, nổi tiếng là vị quan thanh liêm và cứng cỏi bậc nhất Trung Hoa; tiểu sử của ông chép trong Minh sử, quyển 226. Ông được nhớ nhất vì năm 1566 dâng bản Trị an sớ phê phán thẳng hoàng đế Gia Tĩnh, sau khi đã mua sẵn quan tài cho mình. Trong văn hoá dân gian, ông được gọi là "Hải Thanh Thiên", đứng cạnh Bao Công như hai hình mẫu ông quan dân mong có.

Một ông quan không đỗ tiến sĩ

Hải Thuỵ tự Nhữ Hiền, hiệu Cương Phong, người Quỳnh Sơn, Hải Nam. Cha mất sớm, ông được mẹ nuôi dạy rất nghiêm. Ông đỗ cử nhân năm 1549 nhưng nhiều lần thi hội không đỗ tiến sĩ. Trong quan trường nhà Minh, không có bằng tiến sĩ gần như đồng nghĩa với việc chỉ làm được chức nhỏ, khó lên cao.

Chức đầu tiên của ông là giáo dụ (quan coi việc học) ở Nam Bình, Phúc Kiến. Sử chép khi quan ngự sử đến thị sát, các quan coi học khác đều quỳ, riêng Hải Thuỵ chỉ vái, nói rằng nhà học là nơi dạy kẻ sĩ, không phải chỗ để quỳ lạy. Người ta gọi đùa ông và hai đồng nghiệp đứng hai bên là "bút giá", tức cái giá gác bút có một đỉnh cao ở giữa.

Tri huyện Thuần An: những chuyện có thật

Năm 1558 ông làm tri huyện Thuần An (thuộc Chiết Giang). Ở đây có mấy chuyện Minh sử chép lại, đến nay vẫn được kể:

• Sống bằng lương: ông mặc áo vải, ăn rau gạo thường, sai người nhà tự trồng rau. Tổng đốc Hồ Tông Hiến từng nói với người khác như một chuyện lạ rằng hôm qua nghe Hải lệnh mừng thọ mẹ mà mua tới hai cân thịt.
• Con quan tổng đốc: con trai Hồ Tông Hiến đi qua Thuần An, giận vì trạm dịch tiếp đãi không vừa ý, sai người trói ngược quan coi trạm. Hải Thuỵ cho bắt lại, tịch thu số vàng mang theo, rồi gửi thư lên nói rằng Hồ công trước đây đã dặn các nơi không được tiếp đãi xa hoa, nay kẻ này hành xử như thế ắt là giả mạo con Hồ công. Hồ Tông Hiến biết chuyện cũng không làm gì được.
• Không đón rước quan trên: một ngự sử đi kinh lý, các huyện đua nhau bày tiệc. Hải Thuỵ báo rằng huyện nghèo, không chứa nổi đoàn đông người. Vị ngự sử đổi đường không đi qua.

Trị an sớ năm 1566

Hoàng đế Gia Tĩnh trị vì rất lâu (1521–1567) và nổi tiếng mê tu đạo cầu trường sinh, nhiều năm không thiết triều, để quyền lớn trong tay quyền thần. Năm 1566, khi đang làm chủ sự Bộ Hộ ở kinh, Hải Thuỵ dâng Trị an sớ (tờ sớ bàn việc trị nước yên dân).

Nội dung sớ nói thẳng những điều không ai dám nói: vua bỏ bê triều chính, phí của vào việc cầu tiên, xa cách vợ con, nghi kỵ bề tôi, khiến thiên hạ khốn khổ. Sớ có câu mà về sau được nhắc nhiều, đại ý người trong thiên hạ đã lâu cho rằng nhà vua sai. Trước khi dâng, ông mua sẵn một cỗ quan tài, từ biệt vợ con và cho gia nhân giải tán, chuẩn bị tinh thần chịu chết.

Gia Tĩnh đọc xong nổi giận, ném sớ xuống đất, sai bắt ngay đừng để hắn chạy. Hoạn quan bên cạnh tâu rằng người này nổi tiếng ngông, đã mua quan tài chờ chết, không trốn đâu. Sử chép Gia Tĩnh lặng đi, cầm sớ lên đọc lại nhiều lần. Hải Thuỵ vẫn bị tống ngục và bị kết án nặng, nhưng án chưa thi hành thì Gia Tĩnh băng (đầu năm 1567). Vua mới lên, ông được thả và phục chức.

Tuần phủ Ứng Thiên: đụng tới cả ân nhân

Năm 1569 ông làm tuần phủ Ứng Thiên, vùng giàu có quanh Tô Châu, Tùng Giang. Ở đây nạn hào cường chiếm ruộng của dân rất nặng. Hải Thuỵ cho dân kiện đòi ruộng, ép các nhà quyền thế trả lại. Trong số đó có gia đình Từ Giai, cựu thủ phụ (tể tướng đứng đầu) đã về hưu, người được cho là từng che chở ông sau vụ Trị an sớ. Ông vẫn buộc nhà họ Từ trả bớt ruộng.

Ông cũng tổ chức nạo vét sông Ngô Tùng và một số đường thuỷ, giúp chống úng. Nhưng cách làm cứng rắn khiến ông bị đàn hặc liên tục. Chỉ sau khoảng nửa năm, ông bị điều đi, rồi xin về quê. Ông ở Hải Nam gần mười sáu năm không được dùng.

Cách ông xử kiện: thẳng nhưng không phải lúc nào cũng đúng

Hải Thuỵ có để lại một bản quy định gọi là Hưng cách điều lệ khi làm tri huyện, trong đó có nguyên tắc xử những vụ kiện khó phân định mà đời sau hay dẫn. Đại ý: khi chứng cứ không rõ, trong tranh chấp giữa anh và em, thà để người em chịu thiệt hơn người anh; giữa chú bác và cháu, thà để người cháu chịu thiệt; giữa người nghèo và người giàu thì thà để người giàu chịu thiệt; giữa người chất phác và kẻ điêu ngoa thì thà để kẻ điêu ngoa chịu thiệt; trong tranh chấp tài sản giữa dân thường và hương thân có thế lực thì thà để hương thân chịu thiệt; còn trong tranh chấp về danh dự, lễ nghĩa thì thà để dân thường chịu thiệt hơn là làm mất thể diện kẻ sĩ.

Nguyên tắc này cho thấy cả cái hay lẫn cái giới hạn của công lý kiểu Nho giáo. Cái hay là ông thừa nhận có những vụ không thể biết chắc, và đặt ra quy tắc trước để khỏi tuỳ hứng. Giới hạn là quy tắc đó dựa vào thứ bậc xã hội chứ không dựa vào chứng cứ. Nhà sử học Hoàng Nhân Vũ (Ray Huang) trong cuốn Vạn Lịch thập ngũ niên (1587, A Year of No Significance) có một chương về Hải Thuỵ, phân tích rằng một người hoàn toàn trung thực vẫn không sửa được một bộ máy vận hành bằng lệ và quan hệ.

Mốc thời gian cuộc đời Hải Thuỵ

Cái chết của một ông quan nghèo

Minh sử chép khi Hải Thuỵ mất, đồng liêu đến nhà thấy màn vải, đồ dùng cũ nát, đến nỗi có người không cầm được nước mắt. Tiền để lại không đủ lo việc tang, các đồng nghiệp phải góp tiền. Khi linh cữu đưa về quê theo đường sông, dân Nam Kinh mặc áo trắng đứng hai bên bờ tiễn đưa. Ông được truy tặng hàm Thái tử thái bảo, thuỵ là Trung Giới.

Góc nhìn hôm nay

Mộ Hải Thuỵ ở Hải Khẩu (Hải Nam) nay là khu di tích mở cửa cho khách tham quan, có nhà thờ và bia đá. Nếu đến Hải Nam, đây là một điểm dừng đáng giá hơn nhiều khu du lịch dựng mới.

Muốn đọc, có hai cuốn nên bắt đầu: phần Hải Thuỵ truyện trong Minh sử để có sự kiện, và chương về ông trong cuốn của Hoàng Nhân Vũ để có cách nhìn. Đọc hai cuốn cạnh nhau, người đọc sẽ hiểu vì sao một người được cả nước ngưỡng mộ lại gần như không thăng tiến: thanh liêm là điều kiện cần của công lý, nhưng một mình thanh liêm thì chưa đủ.

Hải Thuỵ khác Bao Công ở một điểm đáng chú ý: truyền thuyết về ông ít bị thần thánh hoá hơn. Có truyện dân gian và tiểu thuyết thời Thanh như Hải công đại hồng bào kể ông xử án, nhưng hình ảnh được nhớ nhất vẫn là những chi tiết có thật: hai cân thịt, cỗ quan tài và tờ sớ.