Địch Nhân Kiệt là ai: từ tể tướng nhà Đường đến Địch Công kỳ án

Địch Nhân Kiệt (630–700) là tể tướng có thật thời Võ Tắc Thiên, tiểu sử chép trong Cựu Đường thư và Tân Đường thư; ông nổi tiếng trước hết vì xử nhanh án tồn đọng, dám can gián và tiến cử người tài. Hình ảnh "Địch Công" phá những vụ kỳ án rùng rợn thì phần lớn đến từ tiểu thuyết công án thời Thanh và nhất là loạt truyện tiếng Anh của nhà ngoại giao Hà Lan Robert van Gulik, sau đó được phim ảnh Trung Quốc khai thác tiếp. Hai lớp này liên quan nhau, nhưng không phải một.

Địch Nhân Kiệt trong chính sử

Địch Nhân Kiệt tự là Hoài Anh, người Thái Nguyên, Tịnh Châu (nay thuộc tỉnh Sơn Tây). Ông xuất thân gia đình có truyền thống làm quan, đỗ khoa Minh kinh và bước vào quan trường từ những chức nhỏ ở địa phương.

Dưới thời Đường Cao Tông, ông được cử làm Đại lý thừa, tức một chức trong Đại lý tự, cơ quan xét xử cao nhất triều đình. Hai bộ Đường thư đều chép rằng trong khoảng một năm ông giải quyết số án tồn đọng liên quan đến khoảng một vạn bảy nghìn người mà không ai kêu oan. Con số này có thể đã được làm tròn hoặc tô đẹp theo lối viết sử, nhưng nó cho thấy danh tiếng ban đầu của ông: không phải phá một vụ ly kỳ, mà là giải phóng cả một kho hồ sơ đang giam người chờ xét.

Sử cũng chép chuyện ông can Cao Tông khi vua muốn xử tử hai võ quan vì lỡ chặt cây bách trong lăng Chiêu Lăng. Địch Nhân Kiệt cãi rằng luật không quy định tội chết cho việc đó, nếu vua giết người ngoài luật thì dân sẽ không biết đâu mà theo. Cuối cùng hai người được miễn tội chết. Chi tiết này đáng nhớ hơn mọi vụ kỳ án: nó cho thấy ông coi trọng việc xử theo luật đã ban, kể cả khi người muốn phá luật là chính hoàng đế.

Bị vu cáo dưới thời Võ Tắc Thiên

Thời Võ Tắc Thiên lập nhà Chu (690–705), Địch Nhân Kiệt lên làm tể tướng năm 691. Đây cũng là thời các khốc lại như Lai Tuấn Thần dùng tra tấn để buộc tội mưu phản. Năm 692 ông bị vu cáo và bị bắt.

Theo sử chép, thời đó ai nhận tội ngay thì được giảm nhẹ. Địch Nhân Kiệt chủ động nhận để tránh bị tra khảo, rồi lén viết thư kêu oan, giấu vào lớp áo bông gửi về nhà nhờ đổi áo. Con trai ông đem thư dâng lên Võ Tắc Thiên. Khi được hỏi vì sao đã nhận tội, ông trả lời đại ý rằng không nhận thì đã chết dưới đòn tra rồi. Ông được tha chết, bị giáng làm huyện lệnh Bành Trạch.

Chuyện này vừa là tiểu sử, vừa là một bài học về điều tra: một lời nhận tội lấy được bằng sợ hãi không nói lên sự thật. Đến hôm nay, giới luật học vẫn dùng những tích như vậy để minh hoạ vì sao không thể coi lời khai là "vua của chứng cứ".

Lần làm tể tướng thứ hai và di sản thật

Năm 697 ông được gọi về làm tể tướng lần nữa. Giai đoạn cuối đời này để lại hai việc lớn mà sử đánh giá cao:

• Tiến cử người tài: những người như Trương Giản Chi, Diêu Sùng, Hoàn Ngạn Phạm được ông giới thiệu, về sau đều là trụ cột triều chính. Người đương thời nói nhân tài thiên hạ đều ra từ cửa nhà họ Địch.
• Giữ ngôi cho họ Lý: ông nhiều lần khuyên Võ Tắc Thiên đón Lư Lăng vương Lý Hiển về lập làm thái tử, thay vì truyền ngôi cho cháu họ Võ. Năm 698 Lý Hiển được lập làm thái tử, mở đường cho nhà Đường khôi phục năm 705.

Ông mất năm 700, Võ Tắc Thiên được chép là rất thương tiếc. Đời sau truy phong ông tước Lương quốc công.

Mốc thời gian: từ con người đến nhân vật

Robert van Gulik và Địch Công phương Tây

Robert van Gulik (1910–1967) là nhà ngoại giao Hà Lan, đồng thời là học giả Hán học, từng sống nhiều năm ở Trung Quốc và Nhật Bản. Ông nhận thấy độc giả phương Tây thích truyện trinh thám nhưng gần như không biết Trung Hoa cũng có một truyền thống truyện công án lâu đời. Ông dịch tiểu thuyết Địch Công án rồi bắt đầu tự viết, giữ cái khung Trung Hoa nhưng sắp xếp cốt truyện theo cách người đọc trinh thám phương Tây quen.

Những gì ông làm khác truyện công án gốc:

• Bỏ yếu tố ma quỷ báo mộng làm lời giải. Truyện công án Trung Hoa xưa đôi khi để hồn oan hiện về chỉ thủ phạm; van Gulik buộc Địch Công lập luận từ manh mối.
• Không cho người đọc biết thủ phạm từ đầu. Truyện công án gốc nhiều khi kể trước ai là hung thủ, cái hay nằm ở việc quan bắt được hắn thế nào.
• Đặt Địch Công ở chức huyện lệnh các vùng khác nhau, xử cùng lúc ba vụ án đan xen, có các trợ thủ như Hồng Lượng, Mã Vinh, Kiều Thái, Đào Cán. Tất cả là nhân vật hư cấu.
• Ông tự vẽ tranh minh hoạ theo lối mộc bản Trung Hoa và ghi chú khá kỹ về thể chế, phong tục.

Nên nhớ: van Gulik chọn Địch Nhân Kiệt vì tên ông đã gắn với truyện công án sẵn, chứ các vụ án trong sách không dựa trên hồ sơ thật nào. Trong đời thật, Địch Nhân Kiệt có làm huyện lệnh Bành Trạch, nhưng đó là thời bị giáng chức, và sử không chép ông phá kỳ án nào ở đấy.

Địch Nhân Kiệt trên màn ảnh Hoa ngữ

Ở Trung Quốc, nhân vật này sống lại mạnh nhất qua truyền hình và điện ảnh. Bộ phim truyền hình Thần thám Địch Nhân Kiệt (từ năm 2004, Lương Quán Hoa đóng chính) khiến cụm từ "Nguyên Phương, ngươi thấy thế nào?" thành câu đùa quen thuộc trên mạng. Lý Nguyên Phương là nhân vật phụ tá do biên kịch tạo ra, không có trong chính sử.

Điện ảnh thì có loạt phim của Từ Khắc, mở đầu bằng Địch Nhân Kiệt: Thông thiên đế quốc (2010) với Lưu Đức Hoa, đặt câu chuyện vào thời Võ Tắc Thiên sắp đăng cơ. Những phim này nghiêng hẳn về võ hiệp kỳ ảo, càng xa sử hơn cả tiểu thuyết van Gulik.

Góc nhìn hôm nay: đọc từ đâu

Nếu muốn hiểu người thật, hãy đọc phần Địch Nhân Kiệt truyện trong Cựu Đường thư hoặc Tân Đường thư; bản Tư trị thông giám của Tư Mã Quang cũng kể khá rõ các biến cố năm 692 và năm 698. Đọc xong sẽ thấy ông là một chính khách khéo léo, biết lùi một bước để sống sót rồi tiến lại đúng lúc.

Nếu muốn đọc truyện, bản dễ vào nhất là The Chinese Maze Murders hoặc The Chinese Gold Murders của van Gulik; các bản tiếng Việt từng phát hành dưới tên chung kiểu "Địch Công kỳ án". Đọc vài cuốn là thấy rõ lối kể: ba vụ án cùng lúc, cái kết bao giờ cũng có màn thăng đường xử công khai.

Còn bài học chung từ người thật thì rất gần đời: một kho hồ sơ tồn đọng cũng là một kiểu bất công, vì người vô tội phải chờ; và một lời nhận tội có được nhờ đe doạ thì không đáng tin.