Ōoka Tadasuke (大岡忠相, 1677–1752), thường gọi là Ōoka Echizen, là vị quan có thật thời Edo, giữ chức machi-bugyō (quan phụng hành coi thành phố) ở Edo, tức Tokyo ngày nay, từ năm 1717 đến năm 1736 dưới thời tướng quân Tokugawa Yoshimune. Ở Nhật, ông là hình mẫu vị quan xử án sáng suốt và nhân hậu, giống vị trí của Bao Công ở Trung Hoa. Nhưng cũng như Bao Công, phần lớn các tích "Ōoka xử án" (Ōoka seidan) là truyện kể về sau, nhiều tích mượn từ truyện Trung Hoa, chỉ rất ít vụ có thể gắn chắc với hồ sơ thật của ông.
Ōoka Tadasuke là ai
Ōoka xuất thân từ một gia đình hatamoto, tức võ sĩ trực thuộc Mạc phủ Tokugawa nhưng không phải đại danh. Ông được nhận làm con nuôi trong một chi khác của dòng họ Ōoka và đi lên bằng các chức hành chính: quan coi việc ở Ise Yamada, rồi các chức ở Edo.
Năm 1716, Tokugawa Yoshimune lên làm tướng quân thứ tám và bắt đầu chuỗi cải cách gọi là Cải cách Kyōhō, nhằm chấn chỉnh tài chính, kỷ cương và đời sống thị dân. Năm 1717, Yoshimune bổ nhiệm Ōoka làm Edo machi-bugyō, phụ trách khu phố phía nam (Minami machi-bugyō). Chức này cùng lúc là thị trưởng, cảnh sát trưởng, chánh án và người lo phòng cháy cho thị dân của một thành phố đông dân bậc nhất thế giới lúc bấy giờ.
Machi-bugyō làm gì
Edo thời đó có hai sở machi-bugyō, Bắc và Nam, luân phiên nhau từng tháng nhận đơn kiện của dân. Dưới quyền mỗi phụng hành có các yoriki (quan phụ tá cưỡi ngựa) và dōshin (viên chức đi tuần, bắt người), cùng một lớp người giúp việc không chính thức là okappiki, những người nắm tin tức trong phố. Phụng hành vừa nghe kiện dân sự (nợ nần, tranh chấp nhà đất), vừa xét án hình sự, vừa ban hành quy định về giá cả, phòng cháy, vệ sinh.
Ōoka giữ chức này gần hai mươi năm, một khoảng thời gian dài khác thường. Về sau ông được chuyển làm jisha-bugyō (phụng hành coi đền chùa, một chức cao hơn) năm 1736, và năm 1748 được phong làm đại danh với thái ấp nhỏ ở Nishi-Ōhira. Ông là một trong số rất ít người đi từ chức machi-bugyō lên tới hàng đại danh.
Những việc có thật Ōoka đã làm
Các tích xử án làm ông nổi tiếng, nhưng những việc có giấy tờ chứng minh lại thuộc về quản lý thành phố:
- Tổ chức đội cứu hoả thị dân: Edo nhà gỗ san sát, cháy lớn thường xuyên. Dưới sự chỉ đạo của Ōoka, các đội cứu hoả do chính các khu phố lập ra (machi-bikeshi) được tổ chức lại thành nhiều đội đặt tên theo bảng chữ iroha, đây là nền móng của lực lượng cứu hoả thị dân Edo.
- Dưỡng sinh sở Koishikawa: Yoshimune cho đặt hòm thư góp ý (meyasubako) để dân gửi kiến nghị. Một thầy thuốc đề nghị lập nơi chữa bệnh miễn phí cho người nghèo; năm 1722, Koishikawa Yōjōsho ra đời và Ōoka là người được giao lo việc này.
- Khoai lang chống đói: ông ủng hộ học giả Aoki Kon'yō thử trồng khoai lang ở vùng Kantō để phòng nạn đói, sau những năm mất mùa.
- Quản lý giá gạo và tiền tệ trong khuôn khổ Cải cách Kyōhō, việc khô khan nhưng chiếm phần lớn thời gian của ông.
Ōoka seidan: những tích xử kiện nổi tiếng
Ōoka seidan là tập hợp truyện kể về các vụ ông xử, lưu hành qua nghệ thuật kể chuyện kōdan, sách in và kịch từ cuối thời Edo. Một số tích được nhắc nhiều nhất:
Ba bên cùng thiệt một lạng
Một người thợ nhặt được chiếc ví có ba lạng vàng (ryō) và mang trả. Người chủ không chịu nhận, bảo tiền đã rơi thì không còn là của mình. Người nhặt cũng không chịu giữ. Hai người cãi nhau đến tận công đường. Ōoka bỏ thêm một lạng của mình cho đủ bốn, chia mỗi người hai lạng: người nhặt lẽ ra được ba nay được hai, người chủ lẽ ra có ba nay còn hai, quan bỏ ra một. Ba bên, mỗi bên thiệt một lạng. Tích này có tên "Sanpō ichiryō zon" và đến nay vẫn được dùng như một thành ngữ chỉ cách hoà giải mà mọi bên cùng nhường.
Trả tiền bằng tiếng xu
Một chủ quán keo kiệt kiện chàng sinh viên nghèo ở cạnh vì ngày nào cũng ăn cơm trắng cạnh bếp, "hưởng" mùi đồ chiên của quán. Ōoka bảo chàng trai mang tiền đến, đổ từ tay này sang tay kia cho kêu leng keng, rồi phán: người kia hưởng mùi thì ông chủ hưởng tiếng tiền, thế là sòng phẳng. Tích này có nhiều biến thể ở các nền văn hoá khác, kể cả ở Trung Đông và châu Âu.
Hai người mẹ giành đứa trẻ
Hai phụ nữ cùng nhận một đứa bé là con. Ōoka bảo mỗi người nắm một tay đứa bé mà kéo, ai kéo được về phía mình thì người đó là mẹ. Đứa bé khóc, một người buông tay. Ōoka xử cho người buông tay, vì người mẹ thật không nỡ làm con đau. Tích này gần như trùng với chuyện vua Solomon trong Kinh Thánh và vở kịch Vòng phấn thời Nguyên ở Trung Hoa.
Tích nào thật, tích nào gán
Các nhà nghiên cứu Nhật đã đối chiếu Ōoka seidan với văn bản lưu trữ và đi đến kết luận khá thống nhất: gần như toàn bộ tích xử án không có trong hồ sơ của ông. Nhiều tích được xác định là phỏng theo truyện công án Trung Hoa, như các tập Đường Âm tỉ sự (thời Tống) hay truyện về Bao Công, rồi đổi tên đất tên người sang Nhật. Có những tích vốn kể về vị quan Kyoto Itakura Shigemune, sống trước Ōoka cả trăm năm, được chuyển sang tên ông.
| Loại câu chuyện | Mức độ đáng tin |
|---|---|
| Ōoka làm machi-bugyō Edo 1717–1736 | Chắc chắn, có văn bản Mạc phủ |
| Tổ chức đội cứu hoả thị dân, Dưỡng sinh sở Koishikawa | Có văn bản, tuy vai trò cụ thể của ông còn được bàn |
| Vụ Shirakoya Okuma (1727) | Một trong số ít vụ có thật được xét dưới thời ông làm phụng hành |
| Ba bên cùng thiệt một lạng | Truyện kể, không có hồ sơ |
| Trả tiền bằng tiếng xu | Truyện kể, có nhiều bản tương tự ở các nước |
| Hai người mẹ kéo tay đứa trẻ | Truyện kể, cùng mô típ với tích Solomon và Vòng phấn |
Vì sao lại là Ōoka? Lý do giống Bao Công: ông giữ chức ở thủ đô, giữ lâu, dưới một vị tướng quân được nhớ là cải cách, và tên tuổi ông gắn với những việc thiết thực cho dân phố. Thị dân Edo cần một ông quan "của mình", và người kể chuyện cần một cái tên đủ nổi để gom chuyện vào.
Ōoka trên sân khấu và màn ảnh
Từ kōdan, các tích Ōoka đi vào kịch kabuki và rakugo, rồi lên phim. Bộ phim truyền hình Ōoka Echizen của đài TBS với Katō Gō đóng chính phát sóng nhiều mùa từ năm 1970 đến cuối thập niên 1990, là bản quen thuộc nhất với khán giả Nhật nhiều thế hệ. Cùng kiểu với Bao Thanh Thiên, phim thêm các nhân vật phụ tá, cảnh võ thuật và những màn xử án công khai mà sử không chép.
Góc nhìn hôm nay
Ở Tokyo, nơi đặt sở Minami machi-bugyō xưa nằm quanh khu Yūrakuchō ngày nay, có bia đánh dấu vị trí. Mộ ông ở chùa Jōkenji, thành phố Chigasaki, tỉnh Kanagawa. Ở Nishi-Ōhira (nay thuộc tỉnh Aichi) có đền và khu tưởng niệm gắn với thái ấp cũ của ông. Vườn thực vật Koishikawa của Đại học Tokyo vẫn còn giữ dấu vết khu Dưỡng sinh sở năm xưa, là chỗ dễ đến nhất cho khách du lịch muốn chạm vào một việc có thật của ông.
Điều đáng mang về từ Ōoka seidan có lẽ là mục đích của người xử: các tích ấy hiếm khi kết thúc bằng hình phạt nặng. Cái kết thường là hoà giải, ai cũng giữ được thể diện, như ba bên cùng thiệt một lạng. Đó là hình mẫu công lý mà thị dân Edo mong muốn, dù hồ sơ thật thì khô khan và khắc nghiệt hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Ōoka Tadasuke là ai?
Ōoka Tadasuke (1677–1752) là quan thời Edo, làm machi-bugyō coi thành phố Edo từ năm 1717 đến năm 1736 dưới thời tướng quân Tokugawa Yoshimune. Ông nổi tiếng ở Nhật như một vị quan xử án sáng suốt, thường được so với Bao Công.
Ōoka seidan có phải chuyện thật không?
Phần lớn là truyện kể hình thành sau khi ông mất, nhiều tích mượn từ truyện công án Trung Hoa hoặc từ chuyện các quan khác. Các nhà nghiên cứu chỉ xác nhận được rất ít vụ thật sự do ông xét.
Machi-bugyō là chức gì?
Machi-bugyō là quan phụng hành coi thành phố trực thuộc Mạc phủ, kiêm việc hành chính, giữ trật tự, xét xử và phòng cháy cho thị dân. Edo có hai sở Bắc và Nam luân phiên làm việc theo tháng.
Sanpō ichiryō zon nghĩa là gì?
Nghĩa là "ba bên cùng thiệt một lạng", tên một tích Ōoka xử vụ tiền rơi mà cả người nhặt lẫn người chủ đều không nhận. Ông bỏ thêm một lạng rồi chia đều, mỗi bên thiệt một lạng. Ngày nay cụm từ này chỉ cách hoà giải mà mọi bên cùng nhường.
Ōoka Echizen là ai?
Là cách gọi Ōoka Tadasuke theo danh hiệu Echizen no kami ông được ban. Đây cũng là tên bộ phim truyền hình nổi tiếng của đài TBS kể về các vụ xử án của ông.
