Chiếc xe cảnh sát chạy bằng động cơ đầu tiên được ghi nhận xuất hiện ở thành phố Akron, bang Ohio, Mỹ năm 1899: một chiếc xe điện chở người bị bắt, tốc độ tối đa khoảng 16 dặm/giờ (chừng 25 km/h). Từ đó đến nay, xe tuần tra đi qua nhiều bước ngoặt: xe hơi sản xuất hàng loạt những năm 1910–1920, vô tuyến hai chiều những năm 1930, đèn và còi hiện đại sau Thế chiến thứ hai, và ngày nay là xe điện, máy tính trên xe, camera gắn thân. Mỗi bước thay đổi không chỉ chiếc xe mà cả cách cảnh sát làm việc.
Trước xe hơi: đi bộ, ngựa và xe ngựa
Suốt thế kỷ 19, cảnh sát đô thị chủ yếu đi bộ tuần tra theo một khu vực cố định, gọi là "beat". Người cảnh sát thuộc từng con phố, từng chủ tiệm. Khi cần chở người bị bắt về đồn, nhiều thành phố dùng xe ngựa kín, ở Mỹ có biệt danh "Black Maria" — một cái tên nguồn gốc còn tranh cãi nhưng đến nay vẫn được dùng để gọi xe chở phạm nhân ở Anh.
Cuối thế kỷ 19, xe đạp trở nên phổ biến và nhiều lực lượng cảnh sát ở châu Âu, Mỹ lập đội cảnh sát xe đạp — nhanh hơn đi bộ, rẻ hơn nuôi ngựa.
Akron 1899 và những chiếc xe đầu tiên
Chiếc xe ở Akron do kỹ sư thành phố Frank Loomis thiết kế, chạy điện, có đèn và chuông, có thể chở người bị bắt và cả cáng cứu thương. Mỗi lần sạc chạy được khoảng 30 dặm. Theo các ghi chép địa phương, nhiệm vụ đầu tiên của nó là đưa một người say rượu về đồn.
Những năm 1910–1920, khi Ford Model T được sản xuất hàng loạt và giá giảm mạnh, nhiều sở cảnh sát ở Mỹ bắt đầu mua xe hơi. Ban đầu xe chủ yếu dùng cho chỉ huy hoặc chở người bị bắt; tuần tra vẫn là đi bộ. Mô tô cũng xuất hiện sớm, đặc biệt để kiểm soát giao thông khi đường sá ngày càng đông xe.
Vô tuyến: thay đổi lớn nhất
Một chiếc xe nhanh mà không liên lạc được với đồn thì giá trị có hạn. Trước khi có vô tuyến, cảnh sát tuần tra liên lạc với đồn qua các hộp điện thoại hoặc hộp báo hiệu đặt ở góc phố.
Cuối những năm 1920, Sở Cảnh sát Detroit là một trong những nơi đầu tiên thử nghiệm phát thanh một chiều tới xe tuần tra: trung tâm đọc thông báo, xe chỉ nghe được. Đầu những năm 1930, vô tuyến hai chiều — xe vừa nghe vừa trả lời được — được triển khai ở một số thành phố Mỹ như Bayonne, bang New Jersey. Từ đây, một cuộc gọi báo án có thể được chuyển tới chiếc xe gần nhất trong vài phút.
Hệ quả là mô hình tuần tra thay đổi hẳn. Nhiều thành phố Mỹ chuyển phần lớn cảnh sát từ đi bộ sang xe tuần tra, ưu tiên phản ứng nhanh khi có cuộc gọi. Mặt trái của nó, theo nhiều nhà nghiên cứu về sau, là cảnh sát ngồi trong xe thì ít gặp gỡ người dân hơn, mất đi sự gần gũi kiểu cảnh sát khu vực.
Đèn, còi và màu sơn
Đèn và còi hiệu
Những chiếc xe đầu tiên dùng chuông hoặc còi cơ. Còi điện tử và đèn xoay xuất hiện dần sau Thế chiến thứ hai; đến những năm 1960–1970, các thanh đèn dài trên nóc xe trở nên phổ biến. Ngày nay đèn LED thay thế đèn xoay, sáng hơn, tốn ít điện hơn, và có thể lập trình nhiều kiểu nháy.
Màu sơn
Mỗi nước một bản sắc:
| Nơi | Kiểu nhận diện tiêu biểu |
|---|---|
| Nhiều thành phố Mỹ | Đen – trắng, hoặc trắng với sọc xanh, tuỳ từng sở |
| Vương quốc Anh | Ô vuông vàng huỳnh quang và xanh dương xen kẽ (kiểu Battenburg), phổ biến từ những năm 2000 |
| Anh những năm 1960 | Xe nhỏ sơn hai màu xanh – trắng, được gọi là "panda car" |
| Đức | Trước đây xanh lá – trắng, nay phần lớn chuyển sang xanh dương – bạc |
| Nhật Bản | Hai màu đen – trắng: thân dưới đen, nửa trên và nóc trắng |
| Ý | Polizia di Stato xanh dương nhạt – trắng; Carabinieri xanh đậm sọc đỏ |
Kiểu ô vuông Battenburg của Anh được nghiên cứu để xe dễ nhận thấy từ xa, cả ban ngày lẫn ban đêm, và nhanh chóng được nhiều nước châu Âu, Úc, New Zealand học theo, mỗi nơi thay màu cho phù hợp.
Những mẫu xe thành biểu tượng
Ở Mỹ, những chiếc sedan cỡ lớn dẫn động cầu sau thống trị hàng chục năm. Tiêu biểu nhất là Ford Crown Victoria Police Interceptor, sản xuất từ đầu những năm 1990 đến năm 2011, xuất hiện trong vô số phim ảnh đến mức trở thành hình ảnh mặc định của "xe cảnh sát Mỹ". Sau khi dòng xe này ngừng sản xuất, phần lớn sở cảnh sát Mỹ chuyển sang xe gầm cao (SUV) như Ford Police Interceptor Utility.
Ở một số nơi, cảnh sát có những chiếc xe đặc biệt. Cảnh sát Ý được hãng Lamborghini tặng xe từ năm 2004, dùng chủ yếu cho việc khẩn cấp như chở nội tạng hiến tặng, máu giữa các bệnh viện, và cho các hoạt động tuyên truyền. Cảnh sát Dubai nổi tiếng với dàn siêu xe chủ yếu dùng tuần tra ở khu du lịch, làm hình ảnh và giao lưu với du khách.
Bên trong xe tuần tra ngày nay
Một chiếc xe tuần tra hiện đại về cơ bản là một văn phòng di động. Tuỳ quốc gia và nguồn kinh phí, trên xe có thể có:
- máy tính hoặc máy tính bảng kết nối cơ sở dữ liệu, tra cứu biển số, giấy tờ;
- bộ đàm kỹ thuật số và định vị GPS để trung tâm điều phối biết xe nào gần nhất;
- camera hành trình và camera gắn thân trên người cảnh sát, lưu bằng chứng và bảo vệ cả hai phía;
- bộ sơ cứu, máy sốc tim tự động ở một số nơi, vì cảnh sát thường là người đến hiện trường cấp cứu đầu tiên;
- khung ngăn giữa hàng ghế trước và sau.
Xu hướng mới nhất là xe điện và xe lai. Nhiều lực lượng cảnh sát ở châu Âu và Mỹ đang thử nghiệm hoặc đưa vào sử dụng xe tuần tra chạy điện, cho phép đỗ chờ lâu mà không cần nổ máy và giảm chi phí nhiên liệu.
Góc nhìn hôm nay
Lịch sử xe tuần tra cho thấy công nghệ luôn đi kèm đánh đổi. Xe và vô tuyến giúp cảnh sát đến nhanh hơn, nhưng cũng khiến họ xa người dân hơn. Vì thế từ những năm 1980–1990, nhiều nước quay lại khuyến khích tuần tra đi bộ và bằng xe đạp ở khu dân cư, coi đó là cách xây dựng lòng tin mà xe hơi không thay được.
Muốn tìm hiểu thêm, nhiều bảo tàng cảnh sát và bảo tàng ô tô trên thế giới trưng bày xe tuần tra cổ, như Bảo tàng Cảnh sát Los Angeles (LAPD Museum) hay các hội sưu tầm xe cảnh sát cổ ở Anh thường tổ chức triển lãm ngoài trời. Ở Việt Nam, khi gặp xe ưu tiên bật đèn, còi, việc cần làm là giảm tốc, nhường đường an toàn theo luật giao thông.
Câu hỏi thường gặp
Xe cảnh sát đầu tiên xuất hiện khi nào?
Chiếc xe cảnh sát chạy bằng động cơ đầu tiên được ghi nhận là xe điện của thành phố Akron, bang Ohio, Mỹ năm 1899. Xe có tốc độ tối đa khoảng 25 km/h và chạy được khoảng 30 dặm mỗi lần sạc.
Xe cảnh sát bắt đầu có bộ đàm từ khi nào?
Cuối những năm 1920, Detroit thử nghiệm phát thanh một chiều tới xe tuần tra. Đầu những năm 1930, vô tuyến hai chiều được triển khai ở một số thành phố Mỹ, cho phép xe vừa nhận vừa trả lời thông tin.
Vì sao xe cảnh sát Anh có ô vuông vàng xanh?
Đó là kiểu sơn Battenburg, được nghiên cứu để xe dễ nhận thấy từ xa cả ngày lẫn đêm. Kiểu này phổ biến ở Anh từ những năm 2000 và được nhiều nước khác học theo.
Vì sao cảnh sát Ý có xe Lamborghini?
Lamborghini tặng xe cho cảnh sát Ý từ năm 2004. Những chiếc xe này chủ yếu dùng cho việc khẩn cấp như vận chuyển nội tạng hiến tặng giữa các bệnh viện và các hoạt động tuyên truyền, giao lưu.
