Robert Peel và Cảnh sát London năm 1829: Bobbies, Scotland Yard ra đời

Robert Peel (1788–1850), khi làm Bộ trưởng Nội vụ Anh, đã thúc đẩy Quốc hội thông qua Đạo luật Cảnh sát Đô thành năm 1829, khai sinh Cảnh sát Đô thành London (Metropolitan Police). Những cảnh sát đầu tiên bắt đầu tuần tra phố phường London ngày 29/9/1829, mặc áo đuôi tôm xanh dương, đội mũ chóp cao, chỉ mang theo một chiếc dùi cui gỗ. Họ được gọi là "Peelers" hay "Bobbies" theo tên Peel, và mô hình cảnh sát tuần tra dân sự này trở thành khuôn mẫu cho rất nhiều nước.

London trước năm 1829

Đầu thế kỷ 19, London có hơn một triệu dân, là thành phố lớn nhất thế giới phương Tây. Việc giữ trật tự vẫn dựa vào hệ thống cũ chắp vá: người tuần đêm do từng giáo xứ thuê, các constable không chuyên, vài nhóm nhỏ như Bow Street Runners làm việc cho thẩm phán, và Cảnh sát sông Thames trên bến cảng. Mỗi giáo xứ một kiểu, không ai phối hợp với ai.

Nhiều lần Quốc hội lập uỷ ban xem xét việc cải tổ, nhưng ý tưởng một lực lượng cảnh sát thống nhất luôn vấp phản đối. Người Anh nhìn sang Pháp và thấy "cảnh sát" đồng nghĩa với mạng lưới chỉ điểm, giám sát chính trị. Họ sợ một đội quân thường trực trên đường phố sẽ đe doạ tự do cá nhân.

Robert Peel là ai

Peel xuất thân từ một gia đình giàu có nhờ ngành dệt, học ở Oxford, vào Quốc hội từ rất trẻ. Trước khi làm Bộ trưởng Nội vụ, ông từng là Chánh văn phòng phụ trách Ireland (1812–1818), và năm 1814 lập Lực lượng Gìn giữ Hoà bình (Peace Preservation Force) ở Ireland. Biệt danh "Peelers" thật ra đã xuất hiện ở Ireland trước khi đến London.

Làm Bộ trưởng Nội vụ từ năm 1822, Peel cải cách luật hình sự Anh, giảm số tội bị xử tử, cải thiện điều kiện nhà tù. Ông lập luận rằng phòng ngừa tội phạm hiệu quả hơn trừng phạt nặng nề. Năm 1828, một uỷ ban Quốc hội do ông thúc đẩy kết luận London cần một lực lượng cảnh sát mới. Đạo luật được thông qua năm 1829. Về sau Peel còn hai lần làm Thủ tướng Anh.

Thiết kế một lực lượng "không giống quân đội"

Vì biết rõ nỗi sợ của công chúng, Peel và hai uỷ viên đứng đầu lực lượng cố ý thiết kế mọi thứ để cảnh sát trông giống dân thường mặc đồng phục hơn là binh lính:

• Màu xanh dương thay vì màu đỏ của quân đội Anh.
• Áo đuôi tôm và mũ chóp cao giống trang phục quý ông thời đó, mũ được gia cố để chịu va đập (tương truyền còn đủ chắc để đứng lên nhìn qua tường).
• Không mang súng: chỉ có dùi cui gỗ giấu trong túi áo đuôi tôm, và một chiếc lục lạc gỗ (rattle) để gọi hỗ trợ.
• Có số hiệu trên cổ áo để người dân nhận diện và khiếu nại nếu cần.

Hai uỷ viên được chọn cũng có ý nghĩa: Charles Rowan, một sĩ quan quân đội từng chiến đấu dưới quyền Wellington, lo tổ chức kỷ luật; Richard Mayne, một luật sư trẻ, lo phần pháp lý. Mayne giữ chức uỷ viên tới 39 năm.

Scotland Yard: cái tên từ cửa sau

Trụ sở đầu tiên đặt ở số 4 Whitehall Place. Lối vào phía sau mở ra một khoảng sân gọi là Great Scotland Yard — tương truyền là nơi các vua Scotland từng lưu trú khi đến London thời xa xưa. Người dân quen gọi trụ sở theo tên lối vào này, và "Scotland Yard" dần trở thành tên gọi chung cho cả lực lượng. Trụ sở đã chuyển nhiều lần (New Scotland Yard bên bờ sông năm 1890, rồi những nơi khác), nhưng cái tên vẫn giữ.

Ban đầu lực lượng chỉ có cảnh sát tuần tra đồng phục, chưa có thám tử. Phải đến năm 1842 mới có Ban Thám tử (Detective Branch) nhỏ với vài người, sau phát triển thành bộ phận điều tra hình sự lớn hơn.

Những năm đầu đầy sóng gió

Lực lượng mới không được chào đón. Báo chí và người dân chế giễu, gọi là "Blue Devils" (Quỷ xanh) hay "Raw Lobsters" (tôm hùm sống — trêu lính áo đỏ là "tôm luộc"). Nhiều cảnh sát bị tấn công trên đường. Kỷ luật nội bộ rất nghiêm: trong vài năm đầu, một số lượng lớn người bị sa thải, phần nhiều vì say rượu khi làm nhiệm vụ.

Năm 1833, trong cuộc giải tán một cuộc tụ tập chính trị ở Coldbath Fields, một cảnh sát tên Robert Culley thiệt mạng. Bồi thẩm đoàn trong phiên điều tra tử vong đưa ra phán quyết gây chấn động là "giết người chính đáng" — cho thấy công chúng khi đó ác cảm với cảnh sát đến mức nào. Phán quyết sau đó bị toà cấp trên huỷ.

Nhưng dần dần, khi tội phạm đường phố giảm và cảnh sát tỏ ra kiềm chế, thái độ thay đổi. Đến giữa thế kỷ 19, hình ảnh người cảnh sát tuần tra mũ cao, không súng, đi bộ trên một khu vực quen thuộc đã trở thành biểu tượng của London.

"Chín nguyên tắc của Peel": ai thật sự viết ra

Ngày nay, khi nói về Peel, người ta thường trích "Chín nguyên tắc cảnh sát của Peel" (Peelian Principles), trong đó có câu nổi tiếng đại ý: cảnh sát là dân chúng và dân chúng là cảnh sát. Các nguyên tắc nhấn mạnh rằng thước đo của cảnh sát giỏi là sự vắng mặt của tội phạm chứ không phải số vụ bắt giữ, và cảnh sát chỉ dùng vũ lực ở mức tối thiểu cần thiết.

Điều ít người biết: các nhà sử học chưa tìm thấy văn bản nào cho thấy chính Peel viết chín nguyên tắc này. Chúng dường như được các tác giả thế kỷ 20 tổng hợp lại từ "Chỉ dẫn chung" (General Instructions) mà Rowan và Mayne ban hành năm 1829 cùng tinh thần của lực lượng thời đó. Tinh thần thì có thật; còn việc gán nguyên văn cho Peel là chưa có căn cứ.

Chỉ dẫn năm 1829 nói gì

Văn bản chỉ dẫn ban đầu xác định rõ mục tiêu chính của cảnh sát là phòng ngừa tội phạm, và việc bắt giữ, trừng phạt chỉ là phương án sau. Cảnh sát được yêu cầu giữ bình tĩnh, lịch sự với mọi tầng lớp, không để bị khiêu khích. Đây là điểm tạo nên sự khác biệt với mô hình nặng về giám sát của Pháp thời đó.

Mốc thời gian

Góc nhìn hôm nay

Ý tưởng cốt lõi của năm 1829 — cảnh sát giữ trật tự dựa vào sự chấp thuận và hợp tác của người dân, phòng ngừa hơn trừng phạt — đến nay vẫn được nhắc đến trong đào tạo cảnh sát ở nhiều nước nói tiếng Anh, thường với tên "policing by consent". Phần lớn cảnh sát ở Anh vẫn không mang súng khi tuần tra thường ngày, một điều hiếm thấy trên thế giới.

Muốn tìm hiểu thêm, Bảo tàng Cảnh sát Đô thành (Met Heritage Centre) ở London lưu giữ đồng phục, dùi cui, lục lạc gỗ và hồ sơ thời kỳ đầu; trang chính thức của Met có các bài viết lịch sử. Tượng Robert Peel có ở nhiều nơi tại Anh, như Quảng trường Quốc hội ở London và quê ông ở Bury.