Vụ trộm tranh Isabella Stewart Gardner năm 1990: 13 tác phẩm vẫn mất tích

Vụ trộm tranh ở Bảo tàng Isabella Stewart Gardner (Boston, Mỹ) xảy ra rạng sáng 18/3/1990: hai người đàn ông giả làm cảnh sát lừa nhân viên bảo vệ mở cửa, rồi lấy đi 13 tác phẩm, trong đó có tranh của Vermeer, Rembrandt, Manet và Degas, tổng giá trị thường được ước khoảng 500 triệu USD. Đây được coi là vụ trộm tài sản tư nhân lớn nhất lịch sử nước Mỹ. Hơn ba mươi năm sau, chưa tác phẩm nào được tìm lại, và những khung tranh trống vẫn treo trên tường bảo tàng.

Một bảo tàng như một ngôi nhà

Isabella Stewart Gardner (1840–1924) là một nhà sưu tập giàu có ở Boston. Bà cho xây một toà nhà mô phỏng biệt thự Venice thế kỷ 15 để chứa bộ sưu tập tranh, tượng, đồ trang trí và thư từ, mở cửa đón công chúng từ năm 1903. Bà tự tay sắp đặt từng món: bức này cạnh cửa sổ, bức kia dưới chiếc đèn, tạo nên những không gian giống phòng khách hơn là phòng trưng bày.

Di chúc của bà có một điều khoản đặc biệt: bộ sưu tập phải giữ nguyên cách sắp xếp, không được thêm, bớt hay đổi chỗ. Chính điều khoản này về sau tạo nên hình ảnh ám ảnh nhất của vụ trộm.

Đêm Thánh Patrick năm 1990

Đêm 17/3 là lễ Thánh Patrick, Boston đông vui khắp phố. Khoảng 1 giờ 24 phút sáng 18/3, hai người đàn ông mặc đồng phục giống cảnh sát Boston đến cửa bên của bảo tàng, nói rằng được báo có náo động và cần vào kiểm tra. Người bảo vệ trực đêm, khi đó còn rất trẻ, đã mở cửa — vi phạm quy định của chính bảo tàng.

Hai người khống chế cả hai bảo vệ trong ca trực, trói lại và để dưới tầng hầm. Họ ở trong bảo tàng khoảng 81 phút. Chừng đó là đủ để lấy đi những món mà các bảo tàng lớn nhất thế giới mơ ước. Sáng hôm sau, ca trực mới đến mới phát hiện sự việc.

Hệ thống camera chỉ ghi lại một phần, và đoạn băng ghi lại đã bị lấy đi. Cảm biến chuyển động có ghi lại đường đi trong các phòng, giúp điều tra viên dựng lại trình tự, nhưng không cho biết họ là ai.

Mười ba tác phẩm bị lấy

Danh sách ấy khiến giới chuyên môn bối rối. Những người lấy trộm bỏ qua bức Titian quý giá nhất bảo tàng, cắt hai bức Rembrandt ra khỏi khung một cách vội vàng làm hư hại tranh, nhưng lại mất công tháo một đầu cán cờ bằng đồng giá trị thấp hơn nhiều. Điều này khiến nhiều người tin rằng họ không phải chuyên gia nghệ thuật, hoặc đang làm theo một "danh sách đặt hàng" mà chính họ không hiểu.

Hơn ba mươi năm điều tra

FBI tiếp nhận vụ án ngay từ đầu. Qua nhiều thập kỷ, các giả thuyết lần lượt được xem xét: băng nhóm tội phạm ở Boston, các nhóm có liên hệ ở Ireland, những kẻ lừa đảo tự xưng biết chỗ giấu tranh để đòi tiền.

Tuyên bố năm 2013

Năm 2013, FBI công bố họ tin rằng đã xác định được những người thực hiện, thuộc một tổ chức tội phạm có trụ sở ở vùng Trung Đại Tây Dương và New England, và rằng một số tác phẩm đã được chuyển qua Connecticut và Philadelphia vài năm sau vụ trộm, rồi được rao bán ở Philadelphia khoảng đầu những năm 2000. Tuy nhiên FBI không công bố tên, và sau đó cho biết những người bị nghi đã qua đời. Dấu vết tranh từ đó lại đứt.

Tiền thưởng 10 triệu USD

Bảo tàng treo thưởng 5 triệu USD cho thông tin dẫn tới việc thu hồi tác phẩm trong tình trạng tốt. Năm 2017, số tiền này được nâng lên 10 triệu USD, và bảo tàng nhiều lần nhắc rằng thông tin có thể được giữ bí mật. Riêng cho đầu cán cờ đại bàng có mức thưởng riêng. Đến nay số tiền vẫn chưa ai nhận được.

Vì sao tranh nổi tiếng bị trộm lại gần như không bán được

Đây là điểm mà vụ Gardner minh hoạ rõ nhất. Một bức Vermeer hay Rembrandt bị mất được đăng ký trong các cơ sở dữ liệu tác phẩm nghệ thuật bị đánh cắp như của Interpol và Art Loss Register. Không nhà đấu giá, phòng tranh hay nhà sưu tập đàng hoàng nào dám mua. Hình ảnh "tỉ phú bí ẩn đặt hàng trộm tranh để ngắm một mình" phổ biến trong phim ảnh nhưng hiếm khi được chứng minh ngoài đời.

Thực tế, các tác phẩm lừng danh bị trộm thường bị dùng như "vật thế chấp" trong giới tội phạm, như con bài mặc cả để giảm án, hoặc bị bỏ xó vì không ai dám đụng vào. Điều này cũng có nghĩa là nguy cơ tranh bị bảo quản kém, hư hỏng theo thời gian là rất thật — nỗi lo lớn nhất của giới bảo tàng.

Những khung tranh trống

Vì điều khoản trong di chúc của Isabella Gardner không cho phép thay đổi cách sắp đặt, bảo tàng không treo tranh khác vào chỗ trống. Các khung tranh trống vẫn nằm đúng vị trí cũ, như một lời nhắc rằng tác phẩm vẫn đang chờ trở về. Khách tham quan đứng trước những khung trống ấy thường kể đó là trải nghiệm kỳ lạ nhất trong bảo tàng.

Hình ảnh này góp phần giữ cho vụ án luôn sống. Năm 2021, loạt phim tài liệu This Is a Robbery: The World's Biggest Art Heist trên Netflix kể lại toàn bộ cuộc điều tra, cùng với podcast Last Seen (2018) của đài WBUR và tờ Boston Globe.

Mốc thời gian

• 1903 — Bảo tàng Isabella Stewart Gardner mở cửa.
• 1924 — Isabella Gardner qua đời, di chúc yêu cầu giữ nguyên bộ sưu tập.
• 18/3/1990 — 13 tác phẩm bị lấy trong khoảng 81 phút.
• 2013 — FBI công bố tin rằng đã xác định được thủ phạm, những người này đã qua đời.
• 2017 — Tiền thưởng nâng lên 10 triệu USD.
• Đến nay — Chưa tác phẩm nào được thu hồi.

Góc nhìn hôm nay

Bài học trực tiếp của vụ Gardner thuộc về quy trình: tấm đồng phục không phải giấy tờ tuỳ thân, và quy định "không mở cửa cho bất kỳ ai ngoài giờ" chỉ có ý nghĩa nếu được tuân thủ tuyệt đối. Từ sau vụ này, nhiều bảo tàng siết chặt quy trình xác minh người lạ ban đêm, dù họ mặc đồng phục gì.

Bài học này áp dụng được cả trong đời thường: bất kỳ ai gõ cửa nhà bạn tự xưng là nhân viên điện, nước, công an hay ngân hàng, bạn hoàn toàn có quyền gọi tới số chính thức của cơ quan đó để xác minh trước khi mở cửa.

Nếu đến Boston, Bảo tàng Isabella Stewart Gardner vẫn mở cửa, với cánh nhà mới do kiến trúc sư Renzo Piano thiết kế khánh thành năm 2012. Phòng Hà Lan ở tầng hai là nơi treo những khung trống của Rembrandt và Vermeer. Trang web của bảo tàng có mục riêng về vụ trộm, kèm ảnh các tác phẩm bị mất.