Vụ trộm Mona Lisa năm 1911: ai lấy, giấu ở đâu, tìm lại thế nào

Bức Mona Lisa bị lấy khỏi bảo tàng Louvre ở Paris vào sáng thứ Hai 21/8/1911, ngày bảo tàng đóng cửa. Người lấy là Vincenzo Peruggia, một thợ kính người Ý từng làm việc trong chính Louvre. Bức tranh mất tích hơn hai năm, tới tháng 12/1913 mới được tìm lại ở Florence khi Peruggia mang nó đi chào bán — và chính vụ mất trộm này đã biến Mona Lisa thành bức tranh nổi tiếng nhất thế giới.

Buổi sáng thứ Hai ở Louvre

Năm 1911, Louvre là một toà cung điện khổng lồ với hàng nghìn tác phẩm và số người canh giữ ít ỏi. Thứ Hai là ngày nghỉ, trong bảo tàng chủ yếu chỉ có thợ sửa chữa, nhân viên lau dọn và vài người gác. Peruggia biết rõ nơi này vì trước đó anh từng được thuê làm hộp kính bảo vệ cho một số bức tranh — trong đó có chính Mona Lisa.

Các bản tường thuật thời đó và lời khai về sau của Peruggia không hoàn toàn khớp nhau về chuyện anh vào bảo tàng lúc nào. Điểm chung là anh mặc áo choàng trắng giống thợ trong bảo tàng, gỡ bức tranh khỏi tường, bỏ khung và hộp kính ở một cầu thang, rồi giấu tấm gỗ dưới áo mà đi ra. Mona Lisa vẽ trên một tấm gỗ dương, kích thước chỉ khoảng 77 × 53 cm, nhỏ hơn nhiều so với hình dung của phần đông khách tham quan.

Hơn một ngày không ai biết tranh đã mất

Chi tiết khiến người ta kinh ngạc nhất không phải là cách lấy, mà là sự thờ ơ sau đó. Khoảng trống trên tường không làm ai báo động: tranh trong Louvre thường xuyên được tháo xuống để chụp ảnh hoặc lau chùi, nên người gác nghĩ bức tranh đang ở phòng chụp.

Phải đến thứ Ba 22/8, hoạ sĩ Louis Béroud tới để vẽ phác căn phòng có Mona Lisa, chờ mãi không thấy tranh trở lại, đi hỏi phòng chụp ảnh và mới biết không ai giữ nó cả. Louvre đóng cửa khoảng một tuần để lục soát. Người ta chỉ tìm thấy khung và tấm kính bỏ lại trong cầu thang.

Cuộc điều tra đi nhầm hướng

Cảnh sát Paris dưới sự chỉ đạo của Sở An ninh mở cuộc điều tra rất lớn, thẩm vấn hàng trăm người, trong đó có các nhân viên và thợ từng làm việc ở Louvre. Peruggia cũng được hỏi, nhưng không bị nghi ngờ nghiêm túc.

Apollinaire và Picasso bị kéo vào cuộc

Câu chuyện rẽ sang hướng kỳ lạ nhất khi nhà thơ Guillaume Apollinaire bị bắt giam vào tháng 9/1911. Lý do: một người quen cũ của ông là Géry Pieret trước đó đã lấy vài bức tượng nhỏ cổ đại của người Iberia từ Louvre, và hai trong số đó đã về tay Pablo Picasso. Khi vụ Mona Lisa nổ ra, Pieret tự khoe chuyện cũ với báo chí. Apollinaire bị giữ vài ngày, Picasso bị gọi lên thẩm vấn. Cả hai không liên quan gì tới Mona Lisa và vụ việc với họ khép lại, nhưng nó cho thấy cảnh sát lúc đó lần mò đến mức nào.

Chuyện dấu vân tay

Nhiều tài liệu kể rằng trên tấm kính bỏ lại có một dấu vân tay, và Peruggia vốn đã có hồ sơ ở cảnh sát Paris vì một vụ việc nhỏ trước đó. Hệ thống nhận dạng thời ấy, do Alphonse Bertillon xây dựng, xếp hồ sơ chủ yếu theo số đo cơ thể, và việc tra một dấu vân tay rời rạc trong hàng chục nghìn phiếu gần như bất khả thi. Chi tiết này thường được kể lại như một bài học về giới hạn của kỹ thuật lưu trữ thời đó; mức độ chính xác của từng tình tiết vẫn tuỳ theo nguồn.

Hai năm trong một căn phòng trọ

Trong khi cả thế giới đồn đoán, bức tranh nằm trong căn phòng trọ của Peruggia ở Paris, được cho là giấu trong một chiếc rương. Báo chí đưa ra đủ giả thuyết: một nhà sưu tập giàu có ở Mỹ, một âm mưu chính trị, thậm chí một trò đùa của giới nghệ sĩ.

Đám đông vẫn kéo đến Louvre — để nhìn khoảng tường trống. Bưu thiếp, bài hát, tranh biếm hoạ về vụ mất trộm tràn ngập. Trước năm 1911, Mona Lisa được giới nghệ thuật trân trọng nhưng chưa phải biểu tượng đại chúng. Sau hai năm trên trang nhất báo chí khắp thế giới, gương mặt ấy ai cũng biết.

Bức thư gửi người buôn đồ cổ ở Florence

Cuối năm 1913, Alfredo Geri, một người buôn đồ cổ ở Florence, nhận được thư của một người ký tên "Leonardo" ngỏ ý bán Mona Lisa. Geri hẹn gặp, rủ theo Giovanni Poggi, giám đốc phòng tranh Uffizi. Tháng 12/1913, tại khách sạn nơi Peruggia ở, hai người được xem bức tranh và đối chiếu các dấu hiệu nhận dạng ở mặt sau tấm gỗ, rồi xin mang về Uffizi để giám định. Cảnh sát Ý bắt Peruggia ngay sau đó.

Trước khi trở về Paris, bức tranh được trưng bày ngắn ở Florence, Rome và Milan, mỗi nơi đều có hàng dài người xếp hàng. Đầu tháng 1/1914 Mona Lisa trở lại Louvre.

Peruggia nói gì về động cơ

Tại phiên toà ở Florence năm 1914, Peruggia nói anh hành động vì lòng yêu nước: muốn đưa tác phẩm của Leonardo da Vinci về Ý, vì anh tin bức tranh đã bị Napoleon cướp mang sang Pháp. Niềm tin này sai. Leonardo mang Mona Lisa theo khi sang Pháp làm việc cho vua François I những năm cuối đời, và bức tranh thuộc bộ sưu tập hoàng gia Pháp từ thế kỷ 16, rất lâu trước Napoleon.

Việc anh chào bán bức tranh cho người buôn đồ cổ làm lời biện hộ "yêu nước" kém thuyết phục. Dù vậy, dư luận Ý khá cảm thông. Toà tuyên án một năm mười lăm ngày, sau giảm xuống; Peruggia ở tù tổng cộng khoảng bảy tháng.

Giả thuyết "kẻ chủ mưu Valfierno"

Năm 1932, một bài báo Mỹ kể rằng đứng sau vụ trộm là một "hầu tước" tên Eduardo de Valfierno, người cho làm nhiều bản sao Mona Lisa để bán cho các nhà sưu tập tin rằng mình đang mua bản thật bị mất. Câu chuyện rất hấp dẫn và được nhắc lại trong nhiều sách, phim tài liệu, nhưng đến nay chưa có tài liệu nào chứng minh nhân vật này có thật hay âm mưu ấy từng xảy ra. Nên coi đây là giai thoại chứ không phải sử liệu.

Mốc thời gian vụ Mona Lisa

Vụ trộm thay đổi cách bảo vệ tác phẩm nghệ thuật

Sau năm 1911, Louvre và nhiều bảo tàng lớn phải nghĩ lại cách canh gác: tăng người gác, kiểm kê thường xuyên hơn, ghi chép việc tháo tranh xuống chụp ảnh hay phục chế thay vì để mọi người tự hiểu ngầm. Vụ việc cũng cho thấy một điều mà giới bảo tàng vẫn nhắc tới đến nay: tác phẩm càng nổi tiếng thì càng khó bán, nên kẻ lấy trộm thường kẹt lại với món đồ không thể tiêu thụ.

Mona Lisa còn gặp nhiều sự cố khác trong thế kỷ 20 — bị tạt chất lỏng và ném đá năm 1956 — nên ngày nay bức tranh nằm sau lớp kính bảo vệ dày, trong phòng Salle des États của Louvre, cách hàng rào khách xem một khoảng khá xa.

Góc nhìn hôm nay

Bài học dễ thấy nhất của vụ 1911 là sự tự tin quá mức: một bảo tàng tin rằng "không ai dám lấy" tác phẩm quý nhất của mình, và một quy trình lỏng lẻo đến mức khoảng tường trống không làm ai thắc mắc suốt hơn một ngày. Bài học thứ hai là sức mạnh của truyền thông: chính hai năm vắng mặt đã làm bức tranh nổi tiếng hơn mọi chiến dịch quảng bá.

Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc sách Vanished Smile: The Mysterious Theft of the Mona Lisa của R.A. Scotti, hoặc các tài liệu do chính Louvre công bố về lịch sử bức tranh. Khi đến Louvre, hãy dành chút thời gian nhìn những bức tranh khác cùng phòng — phần lớn khách chỉ chen lên chụp Mona Lisa rồi bỏ đi, trong khi bức Tiệc cưới ở Cana của Veronese khổng lồ treo ngay đối diện.