Butch Cassidy và những băng cướp miền Tây nước Mỹ: Wild Bunch, Jesse James

Butch Cassidy, tên thật Robert LeRoy Parker, là thủ lĩnh băng Wild Bunch chuyên cướp tàu hoả và ngân hàng ở miền Tây nước Mỹ cuối thế kỷ 19. Bị hãng thám tử Pinkerton truy lùng gắt gao, năm 1901 ông cùng đồng bọn Sundance Kid trốn sang Nam Mỹ. Theo các tài liệu được chấp nhận rộng rãi, hai người chết ở Bolivia năm 1908, dù những lời đồn về việc họ sống sót trở về Mỹ chưa bao giờ tắt hẳn. Ông là gương mặt cuối cùng của thời đại các băng cướp miền Tây, nối tiếp những cái tên như Jesse James và anh em Dalton.

Miền Tây nước Mỹ: mảnh đất của các băng cướp

Sau Nội chiến Mỹ (1861–1865), đường sắt và dòng người khai hoang tràn về phía tây. Tiền bạc theo đó di chuyển: lương công nhân mỏ, tiền gửi ngân hàng thị trấn, két sắt trên các toa hàng của Wells Fargo hay Adams Express. Trong khi đó, luật pháp mỏng manh: một quận rộng hàng nghìn cây số vuông có khi chỉ có một cảnh sát trưởng (sheriff) và vài phụ tá, mỗi bang và vùng lãnh thổ một quyền tài phán riêng.

Khoảng trống ấy được lấp bởi ba lực lượng: cảnh sát trưởng địa phương, thống chế liên bang (U.S. Marshal) và các hãng thám tử tư được ngân hàng, công ty đường sắt thuê — nổi bật nhất là Pinkerton National Detective Agency, thành lập năm 1850 ở Chicago.

Jesse James và băng James–Younger

Trước Butch Cassidy, cái tên ám ảnh miền Tây là Jesse James (1847–1882). Từng là du kích phe miền Nam trong Nội chiến, sau chiến tranh anh em Frank và Jesse James cùng anh em nhà Younger cướp ngân hàng, tàu hoả và xe ngựa ở Missouri và các bang lân cận.

Năm 1875, người của Pinkerton tấn công trang trại nhà James ở Missouri. Một vật gây cháy bị ném vào nhà, làm em trai cùng mẹ khác cha của Jesse còn nhỏ thiệt mạng và mẹ ông mất một cánh tay. Vụ việc khiến dư luận địa phương quay sang thông cảm với anh em James và làm danh tiếng Pinkerton tổn hại nặng.

Tháng 9/1876, băng James–Younger cướp ngân hàng ở Northfield, bang Minnesota, và bị chính người dân thị trấn chống trả. Băng tan rã, anh em Younger bị bắt. Jesse James sống lẩn trốn dưới tên giả, và năm 1882 bị Robert Ford, một người trong nhóm mới của ông, bắn chết để lấy tiền thưởng do thống đốc Missouri treo.

Butch Cassidy: tên cướp ít đổ máu

Robert LeRoy Parker sinh năm 1866 ở Utah trong một gia đình người Mormon. Cái tên "Butch" được cho là từ thời ông làm ở lò mổ, "Cassidy" lấy từ tên một người chăn bò kiêm trộm gia súc mà ông từng theo học nghề. Năm 1894, ông vào tù ở Wyoming vì tội liên quan tới ngựa, được ân xá năm 1896 sau khi hứa không phạm tội ở Wyoming nữa.

Ra tù, ông tập hợp một nhóm người mà báo chí gọi là Wild Bunch. Thành viên thay đổi theo thời gian, đáng chú ý có Harry Longabaugh — biệt danh Sundance Kid vì từng ngồi tù ở thị trấn Sundance, Wyoming — cùng Elzy Lay, Harvey Logan (Kid Curry), Ben Kilpatrick. Theo những gì truyền lại, Cassidy nổi tiếng là người hay cười, được dân địa phương quý và tránh giết người; ông thường được kể là chưa từng giết ai trước khi sang Nam Mỹ. Các đồng bọn, đặc biệt Harvey Logan, thì không như vậy.

Những nơi ẩn náu

Băng Wild Bunch dùng một chuỗi điểm ẩn náu ở vùng núi hiểm trở giữa Wyoming, Utah và Colorado, nổi tiếng nhất là Hole-in-the-Wall ở Wyoming và Robbers Roost ở Utah. Những nơi này không có gì huyền bí: chỉ là địa hình khó vào, ít đường, và người dân quanh đó vừa sợ vừa có phần cảm tình với băng cướp. Chuỗi điểm dừng này về sau được gọi là "Outlaw Trail".

Pinkerton và hệ thống truy nã kiểu mới

Cuối những năm 1890, các vụ cướp tàu của Wild Bunch, trong đó có vụ Union Pacific gần Wilcox, Wyoming năm 1899, khiến công ty đường sắt quyết tâm dứt điểm. Họ thuê Pinkerton và lập những "toán truy đuổi" có ngựa khoẻ đi theo tàu riêng, sẵn sàng xuống tàu ở gần hiện trường.

Đóng góp lớn nhất của Pinkerton không phải súng mà là giấy tờ: hãng xây dựng hồ sơ có ảnh, mô tả nhân dạng, thói quen, người quen của từng thành viên. Năm 1900, băng Wild Bunch chụp chung một tấm ảnh ở Fort Worth, Texas — tấm ảnh nổi tiếng "Fort Worth Five". Pinkerton có được tấm ảnh và in vào các bản truy nã. Lần đầu tiên, mặt của những tên cướp ấy được dán ở khắp nơi.

Chạy trốn sang Nam Mỹ

Đầu năm 1901, Cassidy, Sundance và người phụ nữ đi cùng Sundance, được biết tới với tên Etta Place, rời New York sang Buenos Aires. Họ mua đất ở vùng Cholila, tỉnh Chubut của Argentina, nuôi gia súc và có vẻ định sống lương thiện một thời gian. Ngôi nhà gỗ của họ ở Cholila đến nay vẫn còn.

Pinkerton lần ra dấu vết, gửi thông tin cho cảnh sát Argentina. Khoảng năm 1905, sau khi có những vụ cướp ngân hàng ở Argentina bị quy cho họ, nhóm lại bỏ đi. Etta Place biến mất khỏi lịch sử; đến nay không ai biết chắc bà là ai và đi về đâu.

San Vicente, Bolivia, tháng 11/1908

Tháng 11/1908, gần thị trấn mỏ San Vicente ở miền nam Bolivia, hai người Mỹ bị nghi đã cướp tiền lương của một công ty mỏ bị lính và cảnh sát địa phương bao vây trong một ngôi nhà. Sáng hôm sau, cả hai được tìm thấy đã chết. Đa số nhà nghiên cứu tin đó là Cassidy và Sundance. Tuy vậy, hai thi thể chưa bao giờ được nhận dạng chắc chắn; một cuộc khai quật năm 1991 lấy mẫu ADN ở nghĩa trang San Vicente cho kết quả không khớp với người thân của Longabaugh. Em gái Cassidy về sau còn khẳng định ông đã về thăm gia đình ở Utah, nhưng lời kể này không có bằng chứng xác nhận.

So sánh ba băng cướp nổi tiếng

Một điểm chung đáng chú ý: cả băng James–Younger lẫn băng Dalton đều sụp đổ không phải vì thám tử hay quân đội, mà vì người dân thị trấn nhận ra và chống trả. Điều đó cho thấy sức mạnh thực sự của cộng đồng trong một vùng đất thiếu cảnh sát.

Từ tờ truy nã đến màn ảnh

Ngay khi còn sống, các tên cướp miền Tây đã được tiểu thuyết rẻ tiền (dime novel) thần thoại hoá thành người hùng. Sau khi chết, điện ảnh tiếp tục việc đó. Bộ phim Butch Cassidy and the Sundance Kid (1969) với Paul Newman và Robert Redford biến hai người thành cặp bạn hài hước, đáng mến, và cái kết ở Bolivia thành một khung hình bất tử. Robert Redford về sau lấy tên "Sundance" đặt cho viện và liên hoan phim độc lập nổi tiếng của ông.

Những tờ truy nã với dòng chữ lớn "Wanted" và tiền thưởng đậm nét cũng thành biểu tượng. Trên thực tế, nhiều tờ truy nã thời đó chủ yếu là chữ mô tả nhân dạng, chỉ một số có ảnh. Cụm "Dead or Alive" (sống hay chết) có xuất hiện trên một số tờ, nhưng không phổ biến như phim ảnh khiến người ta tưởng.

Góc nhìn hôm nay

Thời các băng cướp miền Tây là ví dụ rõ về việc trật tự xã hội cần gì: không chỉ súng, mà cả liên lạc giữa các vùng, hồ sơ nhân dạng, và sự tin tưởng của người dân vào luật pháp. Khi điện tín, đường sắt và ảnh chụp lan rộng, không gian để một băng cướp biến mất co lại nhanh chóng — và chính điều đó đẩy Cassidy phải sang tận Nam Mỹ.

Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc nghiên cứu của Anne Meadows và Daniel Buck, hai nhà nghiên cứu đã lần theo dấu Cassidy ở Argentina và Bolivia (cuốn Digging Up Butch and Sundance). Ở Mỹ, nhiều bảo tàng miền Tây như Bảo tàng Buffalo Bill Center of the West ở Cody, Wyoming, có trưng bày về thời kỳ này. Nhà gỗ ở Cholila, Argentina, nay là điểm tham quan nhỏ.