Người ta mê chuyện truy nã vì nó gom đủ những thứ khiến não bộ con người khó rời mắt: một câu đố chưa có lời giải, một cuộc đối đầu giữa kẻ trốn và người tìm, cảm giác an toàn khi đứng ngoài nguy hiểm, và nhân vật vượt ra khỏi khuôn khổ đời thường. Từ truyện Robin Hood thời Trung cổ, tiểu thuyết rẻ tiền về miền Tây nước Mỹ đến podcast hình sự ngày nay, công thức ấy gần như không đổi. Hiểu nó giúp người đọc thưởng thức mà không bị cuốn vào việc tô hồng kẻ phạm tội.
Một câu chuyện có cấu trúc hoàn hảo
Mọi cuộc truy nã đều có sẵn cấu trúc của một câu chuyện hay: có biến cố mở đầu (vụ án), có hai phe rõ ràng (kẻ trốn và người đuổi), có căng thẳng tăng dần (manh mối, suýt bắt được), và có câu hỏi treo lơ lửng: liệu hắn có bị bắt?
Các nhà tâm lý học gọi cảm giác khó chịu khi một việc còn dở dang là "hiệu ứng Zeigarnik", theo tên nhà tâm lý học Bluma Zeigarnik, người mô tả nó trong những năm 1920: con người nhớ những việc chưa xong tốt hơn việc đã xong. Một vụ truy nã chưa kết thúc là một "việc dở dang" mà ta muốn biết kết cục. Đó cũng là lý do những vụ chưa có lời giải như D.B. Cooper hay vụ trộm tranh Gardner sống dai đến thế: không có hồi kết thì không ai buông được.
"Kẻ cướp xã hội": khi người ngoài vòng pháp luật thành người hùng
Năm 1969, sử gia người Anh Eric Hobsbawm xuất bản cuốn Bandits (Những kẻ cướp), đưa ra khái niệm "kẻ cướp xã hội" (social bandit). Ông nhận thấy ở nhiều nền văn hoá khác nhau — châu Âu, Mỹ Latin, châu Á — có một kiểu nhân vật lặp lại: người xuất thân nghèo, bị đẩy ra ngoài pháp luật vì một bất công, được dân nghèo che chở, và trong truyền thuyết thì "cướp của người giàu chia cho người nghèo".
Hobsbawm cũng chỉ ra rằng hình ảnh này phần lớn là sản phẩm của trí tưởng tượng tập thể. Người dân nghèo, bị áp bức, cần một nhân vật đại diện cho khát vọng công bằng của họ, và họ gán những phẩm chất ấy cho kẻ cướp — dù thực tế kẻ cướp đó có thể chẳng chia gì cho ai. Một số nhà sử học khác về sau phản biện Hobsbawm, cho rằng ông lãng mạn hoá quá mức, nhưng khái niệm này vẫn rất hữu ích để hiểu vì sao công chúng thương cảm kẻ trốn chạy.
Những ví dụ quen thuộc
- Robin Hood ở Anh: nhân vật trong các bản ballad từ thế kỷ 14–15, chưa có bằng chứng chắc chắn về một con người cụ thể.
- Ned Kelly ở Úc: được một phần dân chúng coi là người chống lại cảnh sát áp bức người Ireland nghèo.
- Jesse James ở Mỹ: được báo chí phe miền Nam tô vẽ thành người hùng sau Nội chiến.
- Các hảo hán Lương Sơn Bạc trong Thuỷ hử: tiểu thuyết Trung Hoa xây dựng hẳn một thế giới "thế thiên hành đạo" của những người bị bức phải lên núi.
Báo chí và hình ảnh: ai làm ra huyền thoại
Mỗi thời đại có một phương tiện truyền thông riêng biến kẻ trốn chạy thành người nổi tiếng:
| Thời kỳ | Phương tiện | Ví dụ |
|---|---|---|
| Trung cổ – cận đại | Bài ca dân gian, ballad | Robin Hood |
| Thế kỷ 19 | Báo in, tiểu thuyết rẻ tiền (dime novel) | Jesse James, Billy the Kid |
| Những năm 1930 | Ảnh báo chí, phim thời sự | Bonnie và Clyde, John Dillinger |
| Nửa sau thế kỷ 20 | Điện ảnh, truyền hình | Phim về Butch Cassidy, D.B. Cooper |
| Thế kỷ 21 | Podcast, phim tài liệu trực tuyến | Loạt podcast điều tra, phim tài liệu hình sự |
Điểm chung là truyền thông cần nhân vật, và kẻ trốn chạy là nhân vật tuyệt vời: có hành động, có bí ẩn, có cái kết kịch tính. Nạn nhân, ngược lại, thường biến mất khỏi câu chuyện sau những dòng đầu tiên.
Cảm giác an toàn từ khoảng cách
Một lý do khác ít được nói ra: chuyện truy nã cho ta trải nghiệm nguy hiểm mà không phải chịu nguy hiểm. Đọc về một kẻ chạy trốn khắp miền Tây, ta được nếm cảm giác hồi hộp, phiêu lưu, phá luật — rồi gập sách lại, trở về cuộc sống bình thường.
Nhiều nhà nghiên cứu về sự phổ biến của thể loại hình sự thật (true crime) cũng nêu một động cơ thực dụng: người ta muốn hiểu cái ác để tự bảo vệ mình. Khi biết một vụ lừa đảo diễn ra thế nào, một kẻ trốn chạy bị phát hiện ra sao, ta cảm thấy mình ít bất lực hơn trước những nguy cơ ngoài đời.
Niềm vui làm thám tử
Chuyện truy nã mời người nghe tham gia. Ai cũng có thể tự đặt giả thuyết về D.B. Cooper, tự đối chiếu ảnh, tự xem lại bản đồ. Các diễn đàn trực tuyến về những vụ chưa có lời giải có hàng nghìn thành viên, và đôi khi họ thực sự đóng góp được manh mối — ví dụ những dự án nhận dạng người mất tích bằng cách đối chiếu hồ sơ công khai.
Nhưng mặt trái cũng có thật. Có những trường hợp "thám tử mạng" nhận nhầm người, đăng ảnh và tên một người vô tội lên mạng, khiến họ và gia đình bị quấy rối. Điều tra là việc của người có thẩm quyền và có dữ liệu đầy đủ; người đọc nên giữ niềm vui suy luận ở mức suy luận.
Đừng quên những người ở phía bên kia
Đây là điều mà người kể chuyện có trách nhiệm luôn giữ trong đầu. Đằng sau mỗi huyền thoại truy nã là những con người thật:
- người lái tàu Jack Mills trong vụ cướp tàu năm 1963, không bao giờ hồi phục sau cú đánh;
- những cảnh sát chết trong các vụ đụng độ với băng Barrow hay băng Kelly, và gia đình họ;
- các nhân viên bảo vệ trẻ bị trói trong tầng hầm Bảo tàng Gardner;
- những người dân bị giữ làm con tin, bị đe doạ, bị mất tiền tiết kiệm.
Thưởng thức một câu chuyện truy nã hay không có nghĩa là ngưỡng mộ kẻ phạm tội. Cách đọc tỉnh táo là đặt câu hỏi: ai đang kể câu chuyện này, họ được lợi gì, và ai đã bị bỏ ra khỏi khung hình?
Góc nhìn hôm nay
Mê chuyện truy nã là điều tự nhiên và vô hại khi ta biết mình đang thích gì: thích câu đố, thích cấu trúc kịch tính, thích hiểu cách xã hội vận hành khi luật lệ bị thách thức. Nó trở nên có hại khi ta để huyền thoại che mất sự thật, hoặc khi ta biến niềm đam mê thành việc phán xét, truy lùng người thật trên mạng.
Muốn đọc sâu hơn, cuốn Bandits của Eric Hobsbawm là điểm khởi đầu tốt về mặt lý thuyết. Sau đó, hãy thử đọc song song một huyền thoại với một tiểu sử nghiêm túc của cùng nhân vật — chẳng hạn phim về Bonnie và Clyde với cuốn Go Down Together của Jeff Guinn — để tự thấy khoảng cách giữa hai bên. Thói quen ấy giúp ích cả khi đọc tin tức hằng ngày.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người ta thích đọc về tội phạm và truy nã?
Chuyện truy nã có cấu trúc kịch tính sẵn, có câu đố chưa giải và cho người đọc cảm giác phiêu lưu từ khoảng cách an toàn. Nhiều người còn muốn hiểu cách tội phạm hoạt động để tự bảo vệ mình. Những vụ chưa có lời giải đặc biệt cuốn hút vì não bộ khó buông một việc còn dở dang.
Kẻ cướp xã hội là gì?
Đây là khái niệm sử gia Eric Hobsbawm đưa ra trong cuốn Bandits (1969), chỉ những kẻ ngoài vòng pháp luật được dân nghèo coi như người hùng, che chở và thần thoại hoá. Robin Hood là ví dụ điển hình. Hobsbawm cũng lưu ý hình ảnh này phần lớn là sản phẩm của trí tưởng tượng tập thể.
Robin Hood có thật không?
Chưa có bằng chứng chắc chắn về một Robin Hood cụ thể. Nhân vật xuất hiện trong các bản ballad tiếng Anh từ khoảng thế kỷ 14–15, và nhiều nhà sử học cho rằng đó là nhân vật tổng hợp từ truyền thuyết dân gian.
Đam mê chuyện hình sự có hại không?
Thường là vô hại nếu người đọc tỉnh táo phân biệt huyền thoại với sự thật và không quên các nạn nhân. Nó trở nên có hại khi dẫn tới việc tự điều tra, đăng ảnh, quy kết người thật trên mạng xã hội.
