Thời xưa ở Trung Hoa, và theo mô hình tương tự ở Việt Nam, việc bắt trộm cướp do bộ máy nha môn cấp huyện đảm nhận: ông tri huyện vừa cai trị vừa xử án, dưới tay có thư lại giữ giấy tờ, và một lớp sai dịch gồm lính hầu công đường, bộ khoái đi bắt người, người khám nghiệm và lính coi ngục. Những người như bộ khoái làm việc nặng, lương thấp, thân phận bị coi thường, nhưng lại là những người trực tiếp đối mặt với kẻ gian. Hiểu bộ máy này giúp đọc truyện công án, xem phim cổ trang mà không bị lẫn giữa chức thật và chức bịa.
Nha môn là gì
Nha môn là cơ quan làm việc của quan, chữ "nha" vốn chỉ lá cờ có răng cưa cắm trước doanh trại, về sau dùng chỉ công đường. Ở cấp huyện, nha môn là cả một khu: cổng lớn có trống để dân kêu oan, sân rộng, công đường nơi quan ngồi xử, các phòng làm việc của thư lại ở hai bên, nhà giam, và phía sau là nơi ở của gia đình quan.
Điểm quan trọng: thời quân chủ không tách quan hành chính với quan toà. Ông tri huyện thu thuế, lo đê điều, giữ trật tự và cũng là người xử kiện. Ông vừa chỉ đạo điều tra, vừa thẩm vấn, vừa ra phán quyết với những vụ thuộc thẩm quyền, còn án nặng thì làm hồ sơ trình lên cấp trên xét lại.
Những người làm việc trong nha môn
Lấy mô hình thời Minh, Thanh, giai đoạn có nhiều tài liệu nhất, có thể chia nha môn huyện thành mấy lớp:
| Chức danh | Thân phận | Việc chính |
|---|---|---|
| Tri huyện | Quan do triều đình bổ nhiệm, thường từ khoa cử | Đứng đầu huyện, xử án, chịu trách nhiệm chung |
| Huyện thừa, chủ bạ, điển sử | Quan nhỏ, phụ tá | Điển sử thời Thanh thường coi ngục và việc bắt trộm cướp |
| Sư gia (mạc hữu) | Người do quan tự thuê, không thuộc biên chế | Sư gia hình danh soạn hồ sơ án, tra luật; sư gia tiền cốc lo thuế |
| Thư lại (lục phòng) | Người giúp việc lâu năm, thường người địa phương | Giữ sổ sách theo sáu phòng: lại, hộ, lễ, binh, hình, công |
| Tạo lệ | Sai dịch | Đứng hầu công đường, giữ trật tự, thi hành hình phạt |
| Bộ khoái | Sai dịch | Đi bắt kẻ phạm tội, điều tra trộm cướp |
| Ngỗ tác | Sai dịch có nghề riêng | Khám nghiệm hiện trường, khám thương tích theo lệnh quan |
| Cấm tốt | Sai dịch | Canh giữ nhà giam |
Ba nhóm tạo lệ, bộ khoái và tráng đinh canh gác thường được gọi chung là "tam ban nha dịch". Trên phim, cảnh hai hàng người cầm gậy gõ xuống đất hô "uy vũ" khi quan thăng đường chính là tạo lệ.
Bộ khoái: người đi bắt cướp
Chữ "bộ" là bắt, "khoái" là nhanh: bộ khoái là những người được giao lùng bắt kẻ phạm tội. Người đứng đầu nhóm thường gọi là bộ đầu. Truyện và phim hay tô vẽ họ thành cao thủ võ nghệ, nhưng đời thật của họ khá khác.
Làm việc thế nào
- Dựa vào tin tức: bộ khoái thường là người địa phương, quen mặt từng phường từng chợ, có mạng lưới người đưa tin, kể cả những kẻ từng phạm tội. Đây là vốn quý nhất của họ.
- Theo lệnh quan: họ đi bắt khi có trát của tri huyện, không được tự ý.
- Có hạn định: các tài liệu thời Thanh cho thấy bộ khoái được giao thời hạn để bắt được người. Quá hạn mà không có kết quả, chính họ có thể bị phạt đòn, rồi lại được gia hạn. Áp lực này vừa thúc họ làm việc, vừa đẩy họ tới chỗ bắt bừa người vô tội cho xong.
Thân phận và thu nhập
Thời Minh, Thanh, sai dịch bị xếp vào hạng "tiện dịch", thân phận thấp. Thời Thanh, con cháu của họ bị hạn chế quyền dự thi khoa cử. Lương chính thức rất ít, không đủ sống, nên họ sống phần lớn nhờ các khoản "lệ phí" thu của người đi kiện, người bị bắt. Đây là nguồn gốc của vô số chuyện nhũng nhiễu mà truyện dân gian chế giễu, và cũng là lý do người dân sợ dính dáng tới cửa quan.
Lệnh truy nã thời xưa
Khi kẻ phạm tội trốn khỏi địa phương, quan ra văn thư truy nã gửi các nơi, gọi là "hải bộ văn thư", nghĩa là lệnh bắt khắp bốn biển. Văn thư thường ghi tên, quê quán, đặc điểm nhận dạng như vóc dáng, vết sẹo, nốt ruồi, giọng nói, đôi khi kèm hình vẽ, và mức thưởng cho người bắt được hoặc báo tin.
Những tờ này được dán ở cổng thành, bến đò, quán trọ, chợ, đúng những nơi kẻ trốn chạy phải đi qua. Trong tiểu thuyết Thuỷ hử, cảnh nhân vật nhìn thấy cáo thị bắt mình dán ở cổng thành xuất hiện nhiều lần. Hình vẽ chân dung thời đó rất thô, nên việc nhận dạng chủ yếu dựa vào mô tả bằng lời và trí nhớ của người dân.
Những cách khác để giữ trật tự
- Bảo giáp: từ năm 1070, thời Tống Thần Tông, Vương An Thạch đẩy mạnh phép bảo giáp, gom các hộ dân thành từng nhóm cùng canh phòng, cùng chịu trách nhiệm khi trong nhóm có người phạm tội. Các triều sau dùng các biến thể của cách tổ chức này.
- Tuần kiểm: đặt ở cửa ải, bến sông, đường lớn, kiểm soát người qua lại và bắt trộm cướp nơi xa huyện lỵ.
- Huyện uý: thời Tống, đây là chức quan trong huyện chuyên lo việc bắt trộm cướp, chỉ huy cung thủ và lính tuần.
- Trống kêu oan: ở kinh đô có "đăng văn cổ", trống để dân đánh khi muốn kêu oan thẳng lên triều đình; nha môn địa phương cũng đặt trống trước cổng.
Ở Việt Nam thì sao
Bộ máy ở Việt Nam thời quân chủ có nhiều nét tương tự, cũng do mô hình hành chính chịu ảnh hưởng Trung Hoa. Thời Lê, ngoài quan phủ huyện còn có chức tuần kiểm coi việc tuần phòng. Thời Nguyễn, ở phủ huyện có tri phủ, tri huyện, các nha lại như đề lại, thông lại giữ giấy tờ, và lính lệ hầu việc, đi truyền lệnh, áp giải.
Điểm khác lớn nằm ở làng xã. Làng Việt có bộ máy tự quản riêng: lý trưởng, phó lý, trương tuần chỉ huy tuần đinh canh điếm ban đêm, mõ làng đi rao và báo tin. Rất nhiều vụ trộm vặt được giải quyết ngay trong làng theo lệ làng, không lên tới huyện. Văn học hiện thực đầu thế kỷ 20 như các tác phẩm của Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan để lại những bức tranh sinh động về lớp chức dịch và lính lệ này, dù đó đã là giai đoạn muộn.
Đời thật khác phim thế nào
Trên phim, bộ khoái thường là hiệp khách võ công cao cường, lẫm liệt và chính trực, như Triển Chiêu dưới trướng Bao Công. Trong Thuỷ hử, Võ Tòng được làm đô đầu ở huyện Dương Cốc sau khi đánh hổ, còn Chu Đồng, Lôi Hoành là đô đầu huyện Vận Thành. Đó đều là nhân vật tiểu thuyết.
Trong tài liệu hành chính, bộ khoái là những người làm thuê cho nhà nước với thân phận thấp, có người tận tụy, có người nhũng nhiễu, sống giữa ranh giới của thế giới lương thiện và thế giới kẻ gian. Nhiều nhà nghiên cứu lịch sử pháp luật Trung Hoa nhấn mạnh rằng chính lớp người này, chứ không phải ông quan, quyết định phần lớn trải nghiệm của người dân với "công lý".
Góc nhìn hôm nay
Ở Trung Quốc hiện còn một số nha môn huyện được bảo tồn gần nguyên vẹn, nổi tiếng nhất là huyện nha Nội Hương ở tỉnh Hà Nam, có đủ công đường, phòng thư lại, nhà giam; huyện nha cổ ở Bình Dao (Sơn Tây) cũng là điểm tham quan quen thuộc. Đi một vòng là hình dung được ngay câu chuyện trên phim diễn ra trong không gian thật nào.
Ở Việt Nam, muốn hình dung bộ máy làng xã xưa, có thể đọc Tắt đèn của Ngô Tất Tố hoặc các nghiên cứu về làng Việt như của Phan Đại Doãn, Nguyễn Từ Chi. Đọc xong sẽ thấy câu "phép vua thua lệ làng" không phải lời nói quá.
Câu hỏi thường gặp
Bộ khoái là gì?
Bộ khoái là sai dịch trong nha môn thời xưa ở Trung Hoa, chuyên lùng bắt kẻ phạm tội theo lệnh quan. Họ thường là người địa phương, dựa vào mạng lưới tin tức, thân phận thấp và lương ít.
Nha môn là gì?
Nha môn là cơ quan làm việc của quan thời quân chủ, gồm công đường, phòng giấy tờ, nhà giam và nơi ở của quan. Ở cấp huyện, nha môn vừa là nơi cai trị vừa là nơi xử án.
Sư gia là ai?
Sư gia là người do quan tự bỏ tiền thuê để giúp việc chuyên môn, không thuộc biên chế nhà nước. Sư gia hình danh lo hồ sơ án và tra cứu luật, sư gia tiền cốc lo thuế má.
Ngỗ tác làm gì?
Ngỗ tác là người làm nghề khám nghiệm trong nha môn, theo lệnh quan xem xét hiện trường và thương tích, rồi báo kết quả để quan ghi vào hồ sơ. Sách Tẩy oan tập lục nhắc nhiều lần rằng quan phải tự giám sát, không được phó mặc cho ngỗ tác.
Thời xưa truy nã tội phạm thế nào?
Quan ra văn thư truy nã ghi tên, quê quán, đặc điểm nhận dạng và mức thưởng, gửi các nơi và dán ở cổng thành, bến đò, chợ. Việc nhận dạng chủ yếu dựa vào mô tả bằng lời và tin báo của dân.
