Ned Kelly (khoảng 1854–1880) là tên cướp vùng rừng bụi (bushranger) nổi tiếng nhất nước Úc. Cùng em trai Dan và hai người bạn, ông bị truy nã gắt gao gần hai năm ở thuộc địa Victoria sau khi băng nhóm giết ba cảnh sát năm 1878. Cuộc truy lùng kết thúc tại Glenrowan tháng 6/1880, nơi Kelly xuất hiện trong bộ giáp sắt tự rèn. Ông bị treo cổ ở Melbourne ngày 11/11/1880, và đến nay người Úc vẫn tranh luận ông là kẻ sát nhân hay biểu tượng chống áp bức.
Bushranger là gì
Bushranger là từ người Úc thế kỷ 19 dùng để gọi những kẻ sống ngoài vòng pháp luật trong vùng rừng bụi (bush), ban đầu là tù nhân trốn trại, về sau là những tay cướp đường, cướp ngựa, cướp xe ngựa chở vàng. Thời cơn sốt vàng những năm 1850–1860, các tuyến đường chở vàng qua vùng rừng thưa người là mồi ngon. Có hàng trăm bushranger trong lịch sử Úc; Ned Kelly là người cuối cùng và nổi tiếng nhất.
Tuổi trẻ ở vùng đông bắc Victoria
Edward "Ned" Kelly sinh khoảng năm 1854–1855 ở Beveridge, gần Melbourne. Cha ông, John "Red" Kelly, là một tù nhân người Ireland bị đày sang Tasmania. Gia đình Kelly là những người "selector" — nông dân nghèo được phép chọn mua đất nhỏ của nhà nước — sống ở vùng đông bắc Victoria, đất xấu, khó sống.
Cha mất khi Ned khoảng 11–12 tuổi, Ned trở thành trụ cột gia đình. Họ hàng nhà Kelly và nhà Quinn bên ngoại thường xuyên dính vào chuyện ngựa, gia súc với cảnh sát. Ned vào tù nhiều lần khi còn trẻ, có lần ba năm vì liên quan tới một con ngựa bị trộm. Gia đình ông và nhiều người dân vùng ấy tin rằng cảnh sát địa phương nhắm vào họ vì gốc Ireland Công giáo và vì nghèo — một cảm giác bất công có thật trong cộng đồng, dù không phải mọi lời buộc tội đều vô căn cứ.
Sự kiện Fitzpatrick và Stringybark Creek
Tháng 4/1878, cảnh sát Alexander Fitzpatrick đến nhà Kelly để bắt Dan Kelly. Chuyện gì xảy ra tiếp theo đến nay vẫn chưa rõ: Fitzpatrick khai bị Ned bắn vào cổ tay, còn gia đình Kelly nói Ned không có mặt và viên cảnh sát say rượu, có hành vi sàm sỡ với Kate, em gái Ned. Kết quả là mẹ Ned, bà Ellen Kelly, bị kết án ba năm tù. Bản thân Fitzpatrick về sau bị sa thải khỏi lực lượng vì những vi phạm khác.
Ned và Dan trốn vào vùng núi Wombat Ranges, cùng hai người bạn là Joe Byrne và Steve Hart. Tháng 10/1878, một toán bốn cảnh sát mặc thường phục vào rừng truy tìm họ. Ở Stringybark Creek, cuộc đụng độ làm ba cảnh sát thiệt mạng: Thomas Lonigan, Michael Scanlan và trung sĩ Michael Kennedy. Người thứ tư, Thomas McIntyre, thoát được. Ngay sau đó chính quyền thuộc địa ban luật đặc biệt tuyên bố bốn người là kẻ ngoài vòng pháp luật.
Euroa, Jerilderie và bức thư dài 56 trang
Thay vì lẩn trốn im lặng, băng Kelly làm hai vụ cướp ngân hàng táo bạo: ở Euroa, Victoria, tháng 12/1878 và ở Jerilderie, New South Wales, tháng 2/1879. Ở cả hai nơi, họ giữ người trong thị trấn một thời gian rồi rời đi, không ai bị giết. Họ còn đốt giấy tờ thế chấp ở ngân hàng — một hành động được nhiều nông dân nghèo hoan nghênh.
Bức thư Jerilderie
Ở Jerilderie, Ned muốn in và phát tán một bức thư dài khoảng 7.500–8.000 chữ, do Joe Byrne chép lại, kể lại cuộc đời mình, tố cáo sự đối xử của cảnh sát với gia đình ông và người Ireland nghèo, đồng thời đe doạ những ai giúp cảnh sát. Bức thư không được in ra lúc đó. Bản viết tay 56 trang ngày nay được lưu giữ ở Thư viện Bang Victoria. Văn phong của nó kỳ lạ, giận dữ, đầy ẩn dụ — và là một trong những tài liệu sống động nhất về cách một người bị truy nã nhìn chính mình.
Cuộc truy nã lớn nhất lịch sử Úc thời đó
Tiền thưởng cho bốn người tăng dần, lên tới 8.000 bảng của hai thuộc địa Victoria và New South Wales — một số tiền khổng lồ thời bấy giờ. Cảnh sát Victoria điều hàng trăm người, nhờ cả những người dò dấu (tracker) gốc thổ dân từ Queensland, những người đọc dấu vết trong rừng giỏi hơn bất kỳ cảnh sát da trắng nào.
Nhưng băng Kelly có một mạng lưới "người cảm tình" — họ hàng, bạn bè, nông dân trong vùng — báo tin và che giấu họ. Cảnh sát bắt giữ nhiều người bị nghi giúp đỡ mà không có bằng chứng rõ ràng, giam họ hàng tháng trời, điều chỉ làm cộng đồng thêm căm ghét lực lượng chấp pháp. Gần hai năm, băng Kelly vẫn ngoài tầm tay.
Glenrowan và bộ giáp sắt
Tháng 6/1880, băng Kelly lên kế hoạch lớn cuối cùng ở thị trấn nhỏ Glenrowan. Trước đó, Joe Byrne giết Aaron Sherritt, một người bạn cũ bị nghi làm chỉ điểm cho cảnh sát, nhằm kéo cảnh sát về một hướng. Băng nhóm giữ hàng chục người dân trong quán trọ Glenrowan và chờ một đoàn tàu chở cảnh sát.
Kế hoạch đổ vỡ khi thầy giáo Thomas Curnow, một trong những người bị giữ, được thả về và chạy ra đường ray cảnh báo đoàn tàu. Cảnh sát bao vây quán trọ. Cuộc đối đầu kéo dài qua đêm.
Bốn người mặc những bộ giáp tự làm từ lưỡi cày bằng sắt, gồm mũ trụ hình hộp có khe nhìn, tấm che ngực, lưng, vai. Bộ giáp của Ned nặng khoảng 44 kg. Nó che được thân nhưng để hở chân tay. Rạng sáng, Ned xuất hiện từ trong sương, bước về phía cảnh sát, và bị bắn vào chân nhiều lần cho tới khi gục xuống. Dan Kelly, Joe Byrne và Steve Hart chết trong quán trọ, một số con tin cũng thiệt mạng trong cuộc đấu súng.
Phiên toà và lời cuối
Ned Kelly bị đưa ra xét xử ở Melbourne vì tội giết cảnh sát Lonigan, bị tuyên án tử hình. Hơn 30.000 người ký thỉnh nguyện xin ân giảm, nhưng không được chấp nhận. Ông bị treo cổ ở Nhà tù Melbourne cũ ngày 11/11/1880, khoảng 25 tuổi.
Câu nói cuối "Such is life" (Đời là thế) thường được gán cho ông. Các nguồn thời đó ghi lại không thống nhất; có báo thuật lại ông nói một câu khác, ngắn hơn và khó nghe rõ. Nên coi câu nói này là giai thoại phổ biến chứ chưa phải điều chắc chắn.
Mốc thời gian
| Thời điểm | Sự việc |
|---|---|
| Khoảng 1854–1855 | Ned Kelly sinh ở Beveridge, Victoria |
| 4/1878 | Sự kiện Fitzpatrick ở nhà Kelly; mẹ Ned sau đó bị kết án |
| 10/1878 | Ba cảnh sát chết ở Stringybark Creek; bốn người bị tuyên bố ngoài vòng pháp luật |
| 12/1878 | Vụ cướp ngân hàng ở Euroa |
| 2/1879 | Vụ cướp ở Jerilderie; bức thư Jerilderie |
| 6/1880 | Cuộc vây hãm Glenrowan; Ned bị bắt, ba người còn lại chết |
| 11/11/1880 | Ned Kelly bị treo cổ ở Melbourne |
Anh hùng hay tội phạm
Ít nhân vật nào làm người Úc chia rẽ như Ned Kelly. Một bên coi ông là biểu tượng của người nghèo, người Ireland bị áp bức, dám đứng lên chống lại một lực lượng cảnh sát thối nát và một hệ thống đất đai bất công. Bên kia nhắc rằng ông đã giết ba cảnh sát có gia đình, và những ai giúp cảnh sát đều bị đe doạ.
Cuộc điều tra của Hội đồng Hoàng gia (Royal Commission) năm 1881 về cảnh sát Victoria sau vụ Kelly đã chỉ trích nặng nề cách lực lượng này hành xử, dẫn tới cải tổ. Nghĩa là câu chuyện có hai mặt thật: cả bạo lực của băng Kelly lẫn những thất bại của cảnh sát đều được ghi nhận.
Góc nhìn hôm nay
Ned Kelly để lại dấu ấn trong văn hoá Úc vượt xa câu chuyện hình sự. Loạt tranh Ned Kelly của hoạ sĩ Sidney Nolan (1946–1947), với chiếc mũ giáp vuông màu đen giữa phong cảnh vùng hẻo lánh, là một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất của mỹ thuật Úc, phần lớn đang ở Phòng tranh Quốc gia Úc tại Canberra. Phim The Story of the Kelly Gang (1906) thường được coi là phim truyện dài đầu tiên trên thế giới. Tiểu thuyết True History of the Kelly Gang của Peter Carey đoạt giải Booker năm 2001.
Muốn tận mắt thấy, bộ giáp của Ned đang được trưng bày ở Thư viện Bang Victoria tại Melbourne, cùng bức thư Jerilderie. Nhà tù Melbourne cũ nay là bảo tàng. Thị trấn Glenrowan có tượng Ned Kelly khổng lồ và các điểm tham quan về trận vây hãm.
Câu hỏi thường gặp
Ned Kelly là ai?
Ned Kelly là bushranger (tên cướp vùng rừng bụi) nổi tiếng nhất nước Úc, hoạt động ở thuộc địa Victoria cuối những năm 1870. Ông cùng băng nhóm bị truy nã sau khi giết ba cảnh sát năm 1878, bị bắt ở Glenrowan năm 1880 và bị treo cổ cùng năm.
Vì sao Ned Kelly mặc áo giáp sắt?
Băng Kelly tự làm giáp từ lưỡi cày để che thân trong cuộc đối đầu với cảnh sát ở Glenrowan năm 1880. Bộ giáp của Ned nặng khoảng 44 kg, che được thân nhưng để hở chân tay, và ông bị bắn vào chân nên bị bắt.
Ned Kelly chết năm nào?
Ông bị treo cổ tại Nhà tù Melbourne cũ ngày 11/11/1880, khi khoảng 25 tuổi, dù có hơn 30.000 người ký thỉnh nguyện xin ân giảm.
Bức thư Jerilderie là gì?
Đó là bức thư dài khoảng 7.500–8.000 chữ Ned Kelly đọc cho Joe Byrne chép năm 1879, kể đời mình và tố cáo cảnh sát. Bản viết tay 56 trang hiện được lưu tại Thư viện Bang Victoria ở Melbourne.
Ned Kelly có phải anh hùng không?
Đây là câu hỏi người Úc vẫn tranh luận. Có người coi ông là biểu tượng chống áp bức của người nghèo gốc Ireland, có người nhấn mạnh ông đã giết ba cảnh sát. Cả bạo lực của băng Kelly lẫn sai phạm của cảnh sát Victoria thời đó đều được sử liệu ghi nhận.
