Mũi chó nhạy hơn mũi người hàng nghìn đến hàng chục nghìn lần, tuỳ mùi và tuỳ cách đo. Chó có khoảng vài trăm triệu tế bào thụ cảm khứu giác, trong khi người chỉ có khoảng 5–6 triệu; phần não xử lý mùi của chó cũng lớn hơn hẳn so với tỷ lệ cơ thể. Nhờ vậy chó lần được dấu người đi qua từ nhiều giờ trước và nhận ra một mùi lẫn trong hàng trăm mùi khác.
Những con số người ta hay nhắc, và cách hiểu cho đúng
Các sách phổ thông thường viết chó có "300 triệu thụ thể khứu giác". Con số này là ước lượng cao nhất. Tuỳ giống chó và tuỳ phương pháp đếm, các nghiên cứu đưa ra mức từ khoảng 125 triệu đến khoảng 300 triệu. Giống mõm dài như chó săn có nhiều hơn giống mõm ngắn như Pug hay Bulldog.
Câu "mũi chó nhạy hơn người 10.000 đến 100.000 lần" cũng là ước tính. Nó đến từ các thí nghiệm đo ngưỡng phát hiện: pha loãng một chất đến khi chó không còn phân biệt được, rồi so với ngưỡng của người. Với một số chất, chó nhận ra ở nồng độ cực thấp, cỡ phần tỷ hoặc thấp hơn. Với chất khác, khoảng cách giữa chó và người hẹp hơn nhiều. Vì vậy cách nói chính xác nhất là: chó vượt người rất xa, nhưng không có một con số duy nhất áp cho mọi mùi.
| Đặc điểm | Chó (ước tính) | Người (ước tính) |
|---|---|---|
| Số tế bào thụ cảm khứu giác | khoảng 125–300 triệu | khoảng 5–6 triệu |
| Diện tích niêm mạc khứu giác | lớn hơn nhiều lần, trải trên các xoăn mũi cuộn phức tạp | vài cm² |
| Nhịp hít khi đánh hơi | nhiều lần mỗi giây, hít ngắn liên tục | hít chậm, đều |
| Cơ quan phụ | cơ quan vomeronasal (cơ quan Jacobson) phát triển | thoái hoá, gần như không hoạt động |
Cấu tạo bên trong: vì sao mũi chó làm được việc mũi người không làm được
Hai đường khí tách nhau
Khi người hít vào, không khí vừa để thở vừa để ngửi đi chung một đường. Ở chó, phía sau lỗ mũi có một nếp mô chia luồng khí làm hai. Phần lớn khí đi xuống phổi. Một phần nhỏ rẽ lên khoang khứu giác ở phía trên và ở đó lâu hơn, để các phân tử mùi kịp bám vào niêm mạc. Mùi không bị "thổi bay" mỗi lần thở ra.
Thở ra qua khe hai bên
Nhìn kỹ mũi chó sẽ thấy hai khe nhỏ ở hai bên lỗ mũi. Khi thở ra, khí thoát qua các khe này, hướng sang bên và ra sau, chứ không phả thẳng xuống mặt đất. Nghiên cứu mô phỏng luồng khí của Brent Craven và cộng sự (công bố năm 2010) cho thấy cách thở ra này còn tạo dòng xoáy nhẹ, kéo thêm khí có mùi từ phía trước vào mũi. Chó vì thế đánh hơi gần như liên tục, không bị ngắt quãng.
Mũi ướt và hai lỗ mũi "nghe" riêng
Lớp nhầy trên mũi giúp giữ phân tử mùi. Hai lỗ mũi lấy mẫu không khí hơi khác nhau, và chó có thể so sánh hai bên để biết mùi đến từ phía nào. Điều này giống cách hai tai giúp ta đoán hướng âm thanh. Khi lần dấu, chó hay lắc đầu qua lại sát mặt đất chính là đang dò bên nào mùi đậm hơn.
Bộ não dành chỗ cho mùi
Hành khứu giác của chó, so với kích thước não, lớn hơn của người nhiều lần. Chó cũng có cơ quan vomeronasal nằm ở vòm miệng, chuyên nhận các tín hiệu hoá học từ cùng loài. Người cũng có cấu trúc tương tự nhưng gần như không còn tác dụng.
Chó ngửi thấy gì từ một người đi qua
Cơ thể người liên tục rụng tế bào da, theo ước tính là hàng chục nghìn tế bào mỗi phút. Các mảnh này mang theo vi khuẩn, mồ hôi, dầu da, mùi xà phòng, mùi thức ăn. Chúng rơi xuống đất, bám vào cỏ, bị gió cuốn đi. Mỗi người để lại một "đám mây" mùi riêng, khác nhau đủ để chó được huấn luyện phân biệt.
Khi một người đi bộ, mặt đất bị đè, cỏ bị dập, đất bị xới nhẹ. Những thay đổi này cũng toả ra mùi. Chó lần dấu dựa vào cả hai thứ: mùi của người và mùi của mặt đất bị xáo trộn. Một nghiên cứu ở Bắc Ireland năm 2005 cho thấy chó được huấn luyện có thể đoán đúng hướng đi của một vết dấu chỉ sau vài bước chân, có lẽ nhờ nhận ra mùi ở bước sau đậm hơn bước trước một chút.
Những gì làm mũi chó kém đi
Mũi chó giỏi nhưng không phải phép màu. Người huấn luyện chó nghiệp vụ luôn tính đến các yếu tố sau:
- Thời gian: dấu càng cũ, mùi càng loãng. Vài giờ là bình thường; dấu nhiều ngày thì chỉ những con chó rất giỏi, trong điều kiện thuận lợi, mới lần được.
- Thời tiết: mưa to rửa trôi mùi, nắng gắt và gió mạnh làm mùi bay nhanh. Độ ẩm vừa phải, sáng sớm và chiều mát thường là lúc chó làm việc tốt nhất.
- Mặt nền: cỏ và đất giữ mùi tốt hơn đường nhựa nóng hay bê tông.
- Mệt mỏi và nhiệt độ cơ thể: chó thở hổn hển để toả nhiệt, mà thở hổn hển thì không đánh hơi tốt. Chó làm việc trong nắng nóng phải được nghỉ thường xuyên.
- Sức khoẻ và tuổi: chó già, chó bị viêm mũi hay đang dùng một số loại thuốc có thể giảm khả năng đánh hơi.
Đánh hơi trên mặt đất và đánh hơi trong không khí
Chó có hai cách dùng mũi, và người làm nghề chia rõ:
| Cách | Chó làm gì | Dùng khi nào |
|---|---|---|
| Lần dấu theo bước chân (tracking) | Cúi sát đất, đi đúng từng bước người đã đi | Dấu còn mới, mặt nền giữ mùi tốt |
| Lần theo vệt mùi (trailing) | Theo vệt mùi của một người cụ thể, có thể lệch khỏi đúng đường đi vì gió đã đẩy mùi sang bên | Tìm người đi lạc, người mất tích; chó được cho ngửi đồ vật của người đó trước |
| Đánh hơi trong không khí (air scenting) | Ngẩng đầu, đi ngược gió, tìm vùng có mùi người nói chung rồi thu hẹp dần | Tìm người trong khu rừng, đống đổ nát, tuyết lở, khi không biết người đó đi đường nào |
Chó săn Bloodhound nổi tiếng với kiểu lần theo vệt mùi. Chó cứu nạn sau động đất chủ yếu đánh hơi trong không khí. Chó làm việc ở sân bay thì được dạy tìm một số mùi cụ thể trên hành lý và người đi qua.
So với các loài khác, chó đứng ở đâu
Chó không phải loài có mũi tốt nhất. Voi châu Phi được ước tính có số gen thụ thể khứu giác nhiều nhất trong các loài đã được giải mã, khoảng gấp đôi chó. Gấu được cho là đánh hơi thức ăn từ rất xa. Chuột cũng có khứu giác tốt, và một loài chuột lớn ở châu Phi hiện được huấn luyện để tìm bom mìn sót lại.
Lợi thế thật sự của chó là kết hợp được ba thứ: mũi tốt, thích làm việc cùng người, và học nhanh. Một con voi có mũi giỏi nhưng không thể dắt vào khoang hành lý. Chó thì được con người chọn lọc và huấn luyện suốt hàng nghìn năm để làm đúng việc đó.
Góc nhìn hôm nay: hiểu mũi chó để đối xử với chó tốt hơn
Hiểu mũi chó không chỉ có ích cho người làm nghề. Với người nuôi chó ở nhà, có vài điều đáng mang về:
- Cho chó đi dạo và ngửi. Với chó, ngửi là cách đọc tin tức. Một buổi dạo chậm, được dừng lại đánh hơi, làm chó mệt và thoả mãn hơn một buổi chạy nhanh.
- Đồ chơi giấu đồ ăn. Giấu vài viên thức ăn trong khăn cuộn hay hộp các tông để chó tự tìm là cách vận động đầu óc rất tốt, nhất là với chó ở chung cư.
- Tránh mùi gắt quanh chó. Nước hoa xịt phòng, thuốc tẩy nồng độ cao có thể làm chó khó chịu hơn ta tưởng.
- Đọc thêm. Cuốn Inside of a Dog và Being a Dog của Alexandra Horowitz, nhà nghiên cứu nhận thức ở chó, viết dễ đọc về thế giới mùi của chó.
Câu hỏi thường gặp
Mũi chó thính hơn mũi người bao nhiêu lần?
Các ước tính thường gặp là từ 10.000 đến 100.000 lần, tuỳ chất được đo. Chó có khoảng 125–300 triệu tế bào thụ cảm khứu giác, người chỉ khoảng 5–6 triệu. Không có một con số duy nhất cho mọi mùi.
Vì sao mũi chó lúc nào cũng ướt?
Lớp nhầy trên mũi giúp giữ các phân tử mùi trong không khí, nhờ đó chó nhận mùi tốt hơn. Chó cũng hay liếm mũi để làm ẩm. Mũi khô tạm thời sau khi ngủ dậy là bình thường; nếu mũi khô nứt kéo dài thì nên đưa chó đi khám thú y.
Chó có ngửi được dấu chân người đi từ nhiều ngày trước không?
Chó giỏi có thể lần được dấu cũ hàng chục giờ trong điều kiện thuận lợi như trời mát, ít gió, nền cỏ. Mưa to, nắng gắt hoặc nền bê tông làm mùi mất nhanh hơn. Dấu càng cũ thì càng khó và kết quả càng kém chắc chắn.
Giống chó nào đánh hơi giỏi nhất?
Bloodhound thường được coi là giống lần dấu người giỏi nhất. Basset Hound, Beagle, Becgie Đức, Malinois và Labrador cũng có mũi rất tốt và dễ huấn luyện. Giống mõm ngắn như Pug, Bulldog đánh hơi kém hơn vì khoang mũi nhỏ.
Chó có ngửi được mùi sợ hãi của người không?
Một số nghiên cứu cho thấy chó phản ứng khác khi ngửi mẫu mồ hôi của người đang căng thẳng so với người bình thường. Khi người căng thẳng, thành phần mồ hôi thay đổi và chó có thể nhận ra. Tuy vậy, đây vẫn là lĩnh vực đang được nghiên cứu, chưa nên coi là chắc chắn tuyệt đối.
