Chó tìm kiếm cứu nạn đánh hơi mùi người còn sống bị vùi dưới đống đổ nát, đất đá hay tuyết, rồi sủa hoặc cào để báo cho đội cứu hộ biết chỗ cần đào. Một con chó giỏi có thể rà một khu đổ nát rộng nhanh hơn nhiều lần so với một nhóm người dò tìm bằng mắt và tai. Sau các trận động đất lớn, những đội cứu hộ quốc tế mang theo chó thường là nhóm được gửi đến đầu tiên.
Chó cứu nạn làm việc khác chó lần dấu thế nào
Khi một toà nhà sập, không có dấu chân nào để lần theo. Người bị vùi không đi đâu cả, họ nằm yên dưới vài mét bê tông. Chó cứu nạn vì vậy làm việc theo kiểu đánh hơi trong không khí: mùi người từ bên dưới thoát lên qua các khe hở giữa gạch đá, theo luồng khí bay ra ngoài. Chó đi trên bề mặt đống đổ nát, ngẩng mũi, tìm chỗ mùi người đậm nhất.
Chỗ mùi đậm nhất không phải lúc nào cũng nằm ngay trên đầu người bị vùi. Mùi có thể chui qua một đường ống, một khe nứt rồi thoát ra cách đó vài mét. Vì vậy đội cứu hộ thường cho hai con chó rà cùng khu vực một cách độc lập. Nếu cả hai cùng báo một vùng, khả năng có người ở đó cao hơn hẳn.
Chó cứu nạn cũng không cần biết người cần tìm là ai. Nó tìm bất kỳ người nào còn sống. Điều này khác chó Bloodhound, vốn được cho ngửi đồ vật của một người cụ thể.
Thánh Bernard và con chó Barry: câu chuyện bắt đầu ở núi Alps
Hình ảnh chó cứu người trong tuyết gắn với nhà tế bần trên đèo Great St Bernard, nằm giữa Thuỵ Sĩ và Ý. Từ khoảng thế kỷ 17–18, các tu sĩ ở đây nuôi những con chó to khoẻ để đi cùng khi tìm người lạc trên đèo tuyết. Giống chó đó về sau được gọi là chó St. Bernard.
Con chó nổi tiếng nhất là Barry, sống ở nhà tế bần khoảng từ 1800 đến 1814, được ghi nhận đã giúp cứu hơn 40 người. Xác Barry được nhồi bông và hiện trưng bày ở Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Bern. Hình ảnh chú St. Bernard đeo thùng rượu nhỏ dưới cổ thì là sáng tác của hoạ sĩ thế kỷ 19, không có trong ghi chép của nhà tế bần.
Ngày nay chó cứu nạn tuyết lở thường là Becgie, Malinois, Border Collie, Labrador. St. Bernard quá to, quá nặng, lún sâu trong tuyết và khó chở bằng trực thăng.
Động đất: những nơi chó cứu nạn được nhớ đến
Sau động đất, khoảng thời gian vàng để tìm người sống thường được nói là vài ngày đầu. Đội cứu hộ có chó được ưu tiên điều đến sớm vì tốc độ rà soát. Một vài trường hợp được truyền thông thế giới nhắc nhiều:
- Động đất Mexico tháng 9/2017: chó Frida, một con Labrador của Hải quân Mexico, đeo kính bảo hộ và giày, trở thành biểu tượng của công cuộc cứu hộ. Trong suốt đời làm việc, Frida được ghi nhận góp phần tìm thấy hàng chục người ở Mexico, Haiti, Ecuador. Frida nghỉ hưu năm 2019 và mất năm 2022.
- Động đất Thổ Nhĩ Kỳ – Syria tháng 2/2023: nhiều nước gửi đội cứu hộ kèm chó, và hình ảnh những con chó bị thương ở chân vì mảnh vỡ, được băng bó rồi tiếp tục làm việc, được lan truyền rộng.
- Động đất Nepal năm 2015: các đội quốc tế mang chó đến tìm người trong các khu nhà gạch đổ ở Kathmandu.
Liên Hợp Quốc có một mạng lưới tên INSARAG (Nhóm Tư vấn Tìm kiếm và Cứu nạn Quốc tế) đặt chuẩn cho các đội cứu hộ đô thị. Đội được xếp hạng "hạng nặng" hay "hạng trung bình" theo chuẩn này, và năng lực tìm kiếm bằng chó là một phần của tiêu chí đánh giá.
Lở đất, tuyết lở và người đi lạc
| Tình huống | Chó tìm gì | Khó khăn riêng |
|---|---|---|
| Nhà sập do động đất | Mùi người thoát qua khe đổ nát | Bụi, mảnh kính, sắt thép, mùi khói, nhiều người cứu hộ xung quanh |
| Lở đất, sạt núi | Mùi người dưới lớp đất bùn | Đất ướt giữ mùi kém thoát, mặt nền lún, nguy cơ sạt tiếp |
| Tuyết lở | Mùi người dưới lớp tuyết | Lạnh, thời gian sống của người bị vùi rất ngắn |
| Người lạc trong rừng, núi | Mùi người trong không khí trên diện rộng | Địa hình rộng, rậm; cần đi ngược gió theo đường quét có hệ thống |
| Người chìm dưới nước | Mùi người nổi lên mặt nước | Chó làm việc từ thuyền; dòng chảy đẩy mùi trôi xa chỗ thật |
Lở đất là loại khó nhất. Đất bùn ướt, dày, ít khe hở cho mùi thoát lên. Chó vẫn hữu ích, nhưng tỷ lệ thành công thấp hơn so với nhà sập, và đội cứu hộ phải cân nhắc an toàn cho cả chó lẫn người vì sườn đồi có thể sạt tiếp.
Chó báo hiệu thế nào và đội cứu hộ làm gì tiếp theo
Chó cứu nạn thường được dạy sủa liên tục tại chỗ có mùi người mạnh nhất, kèm cào nhẹ. Sủa được ưa chuộng hơn ngồi im vì trên đống đổ nát người dẫn có thể không nhìn thấy chó, nhưng nghe được tiếng sủa.
Khi chó báo hiệu, đội cứu hộ không đào ngay bừa bãi. Họ đánh dấu điểm, cho con chó thứ hai kiểm tra, rồi dùng thiết bị khác: micro nghe âm thanh dưới đổ nát, camera luồn qua khe. Chó chỉ hướng, máy xác nhận, người đào. Ba lớp phối hợp như vậy giúp không phí sức đào chỗ không có ai, trong khi người thật đang chờ ở chỗ khác.
Cái giá chó cứu nạn phải trả
Làm việc trên đống đổ nát rất nguy hiểm cho chó: chân bị kính và sắt cứa, phổi hít bụi bê tông, cơ thể kiệt sức. Một số nghiên cứu theo dõi lâu dài sức khoẻ chó đã làm việc ở các thảm hoạ lớn, so với chó không tham gia, và chưa thấy khác biệt rõ rệt về tuổi thọ. Nhưng trong lúc làm việc, chó cần được kiểm tra chân, rửa mắt, uống đủ nước và nghỉ luân phiên.
Có một khía cạnh ít được kể: chó cứu nạn cũng "nản". Người dẫn chó ở nhiều thảm hoạ kể rằng khi chó tìm liên tục mà chỉ gặp người không còn sống, chó trở nên ủ rũ, giảm hăng hái. Người dẫn đôi khi phải nhờ một đồng đội trốn vào khu đổ nát an toàn để chó "tìm được" người sống và được thưởng, giữ tinh thần cho chó tiếp tục làm việc.
Góc nhìn hôm nay: điều người dân có thể làm
- Nhường chỗ cho đội có chó: mùi của quá nhiều người tụ tập gần đống đổ nát làm chó khó phân biệt. Khi đội cứu hộ yêu cầu lùi xa, đó là để chó làm việc tốt hơn.
- Báo thông tin: ai còn ở trong nhà, ở phòng nào lúc xảy ra sự cố. Thông tin này giúp đội cứu hộ khoanh vùng cho chó.
- Tìm hiểu thêm: trang của INSARAG và các tổ chức cứu hộ chó ở châu Âu, Nhật Bản có nhiều video giới thiệu cách chó làm việc. Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Bern có phòng trưng bày về Barry.
- Nhớ số khẩn cấp: ở Việt Nam, số cứu nạn cứu hộ là 112 và số chữa cháy là 114.
Câu hỏi thường gặp
Chó cứu nạn tìm người dưới đống đổ nát bằng cách nào?
Chó đi trên bề mặt đống đổ nát và đánh hơi mùi người thoát lên qua các khe hở. Khi gặp chỗ mùi đậm nhất, chó sủa và cào để báo. Đội cứu hộ sau đó kiểm tra lại bằng chó thứ hai và thiết bị nghe, camera trước khi đào.
Chó St. Bernard có thật sự đeo thùng rượu cứu người không?
Không có ghi chép nào của nhà tế bần đèo Great St Bernard cho thấy chó đeo thùng rượu. Hình ảnh đó đến từ tranh vẽ thế kỷ 19. Chó St. Bernard thật sự đã giúp các tu sĩ tìm người lạc trong tuyết, nổi tiếng nhất là chú Barry.
Chó Frida của Mexico là ai?
Frida là một con Labrador của Hải quân Mexico, trở nên nổi tiếng sau động đất tháng 9/2017 với hình ảnh đeo kính và giày bảo hộ. Frida được ghi nhận góp phần tìm thấy hàng chục người trong đời làm việc. Frida nghỉ hưu năm 2019 và mất năm 2022.
Giống chó nào làm chó cứu nạn tốt nhất?
Phổ biến là Becgie Đức, Malinois, Labrador, Golden Retriever và Border Collie. Chó cần nhẹ, nhanh nhẹn, thần kinh vững và rất ham phần thưởng. Tính cách từng con quan trọng hơn giống.
Chó có tìm được người bị vùi trong lở đất không?
Có, nhưng khó hơn nhà sập. Đất bùn ướt và dày ít khe hở cho mùi thoát lên. Chó vẫn được dùng để khoanh vùng, kết hợp với các phương pháp tìm kiếm khác.
