Chó nghiệp vụ được huấn luyện ra sao: từ chọn chó đến bài kiểm tra mù

Chó nghiệp vụ được huấn luyện chủ yếu bằng phần thưởng: mỗi lần tìm đúng mùi cần tìm, chó được chơi kéo co với cuộn khăn hoặc được cho ăn. Lặp lại hàng nghìn lần, chó hiểu rằng tìm ra mùi đó là cách để được thưởng. Từ lúc chọn chó con đến khi chó đủ chuẩn đi làm thường mất từ vài tháng đến hơn một năm, và việc luyện tập còn kéo dài suốt đời làm việc của chó.

Bước một: chọn chó, không phải chó nào cũng học được

Trước khi dạy, người ta chọn. Chó con hoặc chó non khoảng một đến hai tuổi được thử bằng những bài kiểm tra đơn giản:

• Ném một đồ chơi vào bụi cỏ: chó có hăng hái đi tìm, tìm lâu không chán không?
• Dắt qua sàn trơn, cầu thang hở, chỗ tối, chỗ ồn: chó có hoảng không, hoảng xong có hồi lại nhanh không?
• Gặp người lạ: chó có quá sợ hay quá dữ không?
• Chơi với người dẫn: chó có muốn làm việc cùng người không, hay chỉ thích chơi một mình?

Người làm nghề gọi những tố chất này bằng các tên như "động cơ săn mồi", "động cơ tìm kiếm", "động cơ đồ chơi", "tính ổn định thần kinh". Tỷ lệ chó vượt qua vòng chọn không cao. Những con bị loại thường được cho người dân nhận nuôi và sống cuộc đời chó nhà bình thường.

Phần thưởng là trung tâm của mọi bài tập

Huấn luyện chó hiện đại dựa trên nguyên lý mà các nhà tâm lý học như B. F. Skinner mô tả từ giữa thế kỷ 20: hành vi được thưởng thì lặp lại. Chó không tìm mùi vì "hiểu nhiệm vụ". Nó tìm vì tìm ra mùi thì được chơi món đồ yêu thích nhất đời nó.

Phần thưởng phổ biến nhất với chó đánh hơi là một cuộn khăn, ống cao su hoặc quả bóng có dây. Khi chó tìm đúng, người dẫn tung đồ chơi ra hoặc kéo co với chó vài chục giây, khen to. Với một số chó, đồ ăn hiệu quả hơn. Nhiều đơn vị dùng tiếng "click" của một dụng cụ bấm nhỏ để đánh dấu đúng khoảnh khắc chó làm đúng, rồi mới đưa thưởng.

Phạt nặng, đánh chó gần như không còn được dùng trong huấn luyện đánh hơi. Một con chó sợ hãi sẽ không tập trung được. Chó cần thích công việc của mình.

Dạy chó nhận một mùi: từ dễ đến khó

Quy trình cụ thể khác nhau giữa các trường, nhưng đi theo cùng một trình tự tăng dần độ khó:

1. Gắn mùi với phần thưởng: mẫu mùi cần tìm được đặt cạnh hoặc bọc trong đồ chơi. Chó chơi với đồ chơi và đồng thời làm quen với mùi.
2. Tìm trong vài hộp: xếp vài hộp giống nhau, chỉ một hộp có mùi. Chó dừng ở hộp đúng thì được thưởng ngay.
3. Dạy cách báo hiệu: chó được dạy ngồi hoặc nằm yên, nhìn chằm chằm vào chỗ có mùi. Đây là kiểu báo hiệu "thụ động", bắt buộc với chó tìm vật nguy hiểm vì cào bới có thể gây hại. Chó tìm người hoặc tìm đồ vô hại thì có thể được dạy sủa hoặc cào.
4. Tăng khoảng cách và chỗ giấu: giấu trong phòng, trong xe, trong hành lý, ở trên cao, dưới thấp.
5. Thêm mùi gây nhiễu: đặt cạnh đó đồ ăn, mùi người, mùi xà phòng. Chó phải bỏ qua mọi thứ, chỉ báo đúng mùi cần tìm.
6. Ra môi trường thật: sân bay, nhà ga, kho hàng, đống đổ nát mô phỏng, có tiếng ồn và người qua lại.

Người dẫn chó: một nửa của cặp làm việc

Chó nghiệp vụ không làm việc một mình. Mỗi con gắn với một người dẫn chó, và hai bên được đào tạo cùng nhau như một đội. Nhiều nơi để chó sống ở nhà người dẫn, đi làm cùng, về cùng.

Việc của người dẫn là đọc con chó. Trước khi chó ngồi xuống báo hiệu, cơ thể nó thường đã thay đổi: đuôi vẫy nhanh hơn, mũi hít dồn dập, đầu quay lại một điểm, bước chậm lại. Người dẫn giỏi nhìn thấy những thay đổi đó và biết khi nào chó đang "có mùi", khi nào chó chỉ mệt hoặc bị phân tâm.

Người dẫn cũng phải biết khi nào cho chó nghỉ. Một con chó đánh hơi thường chỉ tập trung cao độ được trong khoảng thời gian giới hạn, rồi cần nghỉ, uống nước, nhất là trong thời tiết nóng.

Bẫy lớn nhất: chó đọc người dẫn thay vì đọc mùi

Đầu thế kỷ 20 ở Đức có con ngựa tên Hans, được đồn là biết làm toán: hỏi phép tính, ngựa gõ móng đúng số lần. Nhà tâm lý học Oskar Pfungst điều tra năm 1907 và phát hiện con ngựa không biết tính. Nó đọc những cử động rất nhỏ, vô thức của người hỏi khi đếm đến đúng số. Từ đó có khái niệm "hiệu ứng Hans Thông minh".

Chó đánh hơi cũng có thể mắc đúng bẫy này. Năm 2011, nhóm của Lisa Lit ở Đại học California tại Davis công bố một thí nghiệm: các đội chó được bảo rằng trong phòng có giấu mẫu mùi, có đánh dấu bằng giấy đỏ, trong khi thực tế không có mẫu nào. Các đội vẫn báo hiệu nhiều lần, và báo nhiều hơn ở chỗ có giấy đỏ. Kết quả cho thấy niềm tin của người dẫn có thể truyền sang chó mà người dẫn không hề biết.

Vì vậy các trường huấn luyện nghiêm túc luôn có bài tập "mù": người dẫn chó không biết mẫu được giấu ở đâu, thậm chí không biết có mẫu hay không. Chỉ người đặt mẫu biết. Đây là cách duy nhất kiểm tra chó thật sự dùng mũi.

Thời gian, chứng nhận và luyện tập suốt đời

Con số cụ thể khác nhau tuỳ nước, tuỳ lực lượng và tuỳ việc. Chó tìm kiếm cứu nạn quốc tế thường phải qua nhiều kỳ đánh giá hơn chó tuần tra. Điểm chung là chó nghiệp vụ không bao giờ "học xong". Không tập thường xuyên thì kỹ năng mòn đi, như người bỏ đàn lâu ngày.

Những bài tập ít ai thấy

• Chịu đựng môi trường: đứng yên trên băng chuyền hành lý, ngồi trong trực thăng, đi trên đống đổ nát lởm chởm.
• Vệ sinh và chăm sóc: chó được tập để người khám miệng, tai, chân mà không phản kháng, để khi bị thương có thể sơ cứu ngay.
• Dừng theo lệnh: chó tuần tra phải dừng ngay khi người dẫn ra lệnh, kể cả khi đang hăng nhất. Đây là bài khó và quan trọng nhất về an toàn.
• Đeo đồ bảo hộ: một số chó làm ở nơi nóng hoặc nhiều mảnh vụn được tập đi giày bảo vệ chân.

Góc nhìn hôm nay: học được gì cho chó nhà

Không cần làm chó nghiệp vụ, chó nhà vẫn hưởng lợi từ cách huấn luyện này. Một vài ý có thể áp dụng ngay: thưởng ngay khoảnh khắc chó làm đúng, không để chậm vài giây; buổi tập ngắn, vui, kết thúc khi chó còn hăng; dạy chó tìm một món đồ chơi giấu trong nhà để vận động đầu óc; không phạt chó bằng bạo lực. Người muốn tìm hiểu sâu hơn có thể đọc Don't Shoot the Dog của Karen Pryor, cuốn sách kinh điển về huấn luyện bằng phần thưởng và tiếng click.