Luật Hồng Đức xử trộm cắp thế nào: chuyện giữ của thời Lê sơ

Luật Hồng Đức là tên quen gọi của Quốc triều hình luật, bộ luật nhà Lê sơ thế kỷ 15, bản còn lại gồm 722 điều chia trong 6 quyển, 13 chương; trong đó có một chương riêng về trộm cướp gọi là chương Đạo tặc. Luật phân biệt rõ kẻ trộm lén lút với kẻ cướp dùng sức mạnh, buộc người phạm phải bồi hoàn tang vật, xử nặng dần với kẻ tái phạm và đặt trách nhiệm cho cả xóm làng lẫn quan sở tại trong việc phòng và bắt cướp. Bài này giới thiệu ở mức phổ thông, như một trang lịch sử, không phải tài liệu pháp lý.

Bộ luật này ra đời thế nào

Cái tên "Luật Hồng Đức" gắn bộ luật với niên hiệu Hồng Đức (1470–1497) của vua Lê Thánh Tông, giai đoạn nhà nước Lê sơ đạt độ hoàn chỉnh cao nhất. Nhưng các nhà nghiên cứu lưu ý rằng việc soạn luật đã bắt đầu từ thời Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông, được bổ sung qua nhiều đời, và bản khắc in còn đến nay có lẽ được khắc lại vào thời Lê trung hưng. Vì vậy, gọi toàn bộ là "luật thời Hồng Đức" là cách gọi quen, còn chính xác từng điều ra đời năm nào thì vẫn còn bàn.

Về cấu trúc, bộ luật chịu ảnh hưởng rõ của luật nhà Đường: cũng có Ngũ hình, Thập ác, cách chia chương mục tương tự. Nhưng nó có nhiều điều khoản riêng phản ánh đời sống người Việt, nhất là về ruộng đất, hôn nhân, thừa kế, và quyền tài sản của người phụ nữ.

Mốc thời gian luật pháp Việt Nam thời quân chủ

Ngũ hình: năm mức phạt

Như luật nhà Đường, Quốc triều hình luật xếp hình phạt thành năm bậc từ nhẹ đến nặng. Hiểu năm bậc này giúp đọc các điều về trộm cắp dễ hơn:

• Xuy: đánh bằng roi nhỏ, số roi ít, dùng cho lỗi nhẹ.
• Trượng: đánh bằng gậy, nặng hơn xuy.
• Đồ: bắt làm khổ sai trong một thời gian, phục dịch ở những nơi như trại quân, xưởng của nhà nước.
• Lưu: đày đi xa, chia mức theo khoảng cách, càng nặng càng xa kinh đô.
• Tử: tội chết, chỉ dành cho những tội đặc biệt nghiêm trọng.

Ngoài ra còn có phạt tiền, biếm chức với quan lại, và hình thức thục tội: một số người như người già, trẻ nhỏ, người tàn tật phạm tội không quá nặng được nộp tiền để chuộc thay cho hình phạt thân thể. Đây là dấu vết của tư tưởng "thương người yếu" trong luật cổ.

Trộm và cướp: hai tội khác nhau

Luật xưa không gộp mọi việc lấy của người khác vào một tội. Chương Đạo tặc phân biệt nhiều loại, trong đó hai loại chính là:

• Thiết đạo (trộm): lén lút lấy của người khác khi họ không biết. Mức phạt tính theo giá trị tang vật và số lần phạm.
• Cường đạo (cướp): dùng sức mạnh, đe doạ hoặc vũ khí để lấy của. Bị xử nặng hơn hẳn trộm, vì ngoài tài sản còn xâm phạm tới thân thể và sự an toàn của người khác.

Theo các bản dịch phổ thông, có mấy nguyên tắc chung đáng chú ý. Kẻ trộm ngoài chịu hình phạt còn phải trả lại hoặc bồi thường tang vật cho chủ, có trường hợp phải bồi nhiều hơn giá trị đã lấy. Kẻ tái phạm bị xử nặng hơn lần đầu, và luật có hình thức đánh dấu trên người để nhận ra kẻ đã từng phạm. Người biết mà chứa chấp, tiêu thụ đồ gian cũng bị xử. Những nguyên tắc này phần lớn kế thừa từ luật Trung Hoa, nhưng được điều chỉnh theo tình hình trong nước.

Làng xóm cũng phải có trách nhiệm

Một điểm hay của luật xưa là không coi việc chống trộm cướp chỉ là chuyện của quan. Các nhà nghiên cứu luật cổ Việt Nam chỉ ra rằng bộ luật đặt trách nhiệm cho nhiều tầng:

• Láng giềng: khi có người kêu cướp mà người xung quanh nghe thấy không đến cứu thì cũng có lỗi.
• Chức dịch trong làng: phải trình báo việc trộm cướp xảy ra trong địa phận, không được che giấu để giữ tiếng cho làng.
• Quan sở tại: để trộm cướp hoành hành trong địa hạt mà không bắt được thì bị xét trách nhiệm.

Trên thực tế, việc giữ yên làng xóm dựa nhiều vào lệ làng: tuần đinh canh điếm ban đêm, trống và mõ báo động, cả làng cùng ra khi có cướp. Ở các vùng hiểm yếu, nhà nước đặt chức tuần kiểm coi việc tuần tra, bắt trộm cướp. Luật và lệ đan vào nhau, đúng như câu "phép vua thua lệ làng" nói về độ tự quản của làng Việt.

Điều gì làm bộ luật này được đánh giá cao

Không phải vì các điều về trộm cắp, mà vì những điều khác cho thấy bộ luật khá tiến bộ so với thời của nó:

• Quyền của phụ nữ: con gái được hưởng thừa kế ruộng đất trong nhiều trường hợp, người vợ có phần tài sản riêng, có những tình huống người vợ được bỏ chồng. Đây là điểm khác biệt lớn so với luật Trung Hoa cùng thời.
• Bảo vệ người yếu thế: có điều khoản về người già, trẻ mồ côi, người tàn tật, người nghèo không nơi nương tựa.
• Kiểm soát quan lại: nhiều điều phạt quan nhũng nhiễu, ăn hối lộ, xử án sai hoặc để án tồn đọng.
• Quy định về việc xét hỏi: việc tra hỏi phải theo phép, không được tự ý, và quan xử sai có thể bị xét lại.

Cũng phải nói cho công bằng: đây vẫn là luật của một nhà nước quân chủ, chấp nhận tra khảo, phân biệt thân phận, hình phạt nặng nề. Đánh giá "tiến bộ" là so với cùng thời, không phải so với chuẩn mực hôm nay.

So sánh nhanh với luật nhà Đường

Góc nhìn hôm nay

Người muốn đọc bộ luật này có hai lựa chọn dễ tìm: bản dịch Quốc triều hình luật của Viện Sử học (Nhà xuất bản Pháp lý, 1991), và bản tiếng Anh của Nguyễn Ngọc Huy và Tạ Văn Tài, The Lê Code: Law in Traditional Vietnam (1987), có phần bình giải so sánh rất kỹ. Bản khắc chữ Hán còn lưu ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm.

Nếu đến Hà Nội, khu bia Tiến sĩ ở Văn Miếu Quốc Tử Giám có những tấm bia đầu tiên được dựng dưới thời Lê Thánh Tông, giúp hình dung bộ máy quan lại khoa bảng đã thực thi luật này. Đọc luật cũ, điều đáng mang về không phải mức phạt, mà là cách người xưa coi giữ an ninh là việc chung của cả làng, và cách họ đặt trách nhiệm lên cả ông quan để trộm cướp lộng hành.

Bài viết chỉ mang tính lịch sử. Gặp chuyện mất trộm hôm nay thì báo ngay công an xã, phường nơi gần nhất; cần hiểu quy định hiện hành thì hỏi luật sư.