Kỵ cảnh Hoàng gia Canada và cảnh sát vùng xa: Mounties, Klondike, Bắc Cực

Kỵ cảnh Hoàng gia Canada (Royal Canadian Mounted Police, RCMP, thường gọi là "Mounties") khởi đầu là Cảnh sát Kỵ binh Tây Bắc, thành lập năm 1873 để đưa luật pháp tới vùng thảo nguyên mênh mông phía tây Canada. Lực lượng này giữ trật tự qua cơn sốt vàng Klondike, tuần tra Bắc Cực bằng xe chó kéo, và năm 1920 trở thành cảnh sát liên bang của Canada. Áo đỏ, mũ rộng vành và màn biểu diễn cưỡi ngựa theo nhạc đã biến họ thành một biểu tượng quốc gia, còn câu chuyện của họ là ví dụ điển hình về việc giữ trật tự ở những vùng đất rộng, thưa người.

Vùng Tây Bắc năm 1873

Năm 1870, Canada mới thành lập được ba năm tiếp nhận một vùng đất khổng lồ từ Công ty Vịnh Hudson, kéo dài từ Ontario tới dãy Rocky. Ở đó có các dân tộc First Nations, người Métis, thương nhân, và gần như không có bộ máy nhà nước nào. Từ phía Mỹ, những thương nhân buôn rượu whisky lậu tràn lên, đổi rượu lấy da thú của người bản địa, gây ra nhiều hệ luỵ cho các cộng đồng này.

Năm 1873, một nhóm thợ săn sói từ Mỹ và người buôn rượu tấn công một trại của người Assiniboine (Nakoda) ở vùng Cypress Hills, giết nhiều người. Sự kiện này, được gọi là vụ thảm sát Cypress Hills, thúc đẩy chính phủ của Thủ tướng John A. Macdonald nhanh chóng triển khai lực lượng cảnh sát mà Quốc hội vừa cho phép thành lập vào tháng 5 năm đó: Cảnh sát Kỵ binh Tây Bắc (North-West Mounted Police, NWMP).

Cuộc hành quân về phía tây năm 1874

Mùa hè năm 1874, khoảng 275 cảnh sát cùng ngựa, bò, xe bò, đại bác dã chiến lên đường từ Manitoba đi về phía tây, vượt khoảng hơn một nghìn cây số thảo nguyên. Cuộc hành quân, về sau gọi là "March West", vô cùng gian khổ: thiếu nước, thiếu cỏ cho ngựa, côn trùng, thời tiết khắc nghiệt. Nhiều ngựa chết dọc đường.

Khi tới miền nam vùng nay là tỉnh Alberta, họ dựng Pháo đài Macleod. Những kẻ buôn rượu lậu ở đồn Fort Whoop-Up nổi tiếng đã rút đi trước khi cảnh sát đến. Từ đây, lực lượng dựng thêm nhiều đồn, xây dựng quan hệ với các thủ lĩnh bản địa và dần chấm dứt nạn buôn rượu lậu.

Lịch sử quan hệ giữa lực lượng này và các dân tộc bản địa không chỉ có màu hồng. Về sau, NWMP còn tham gia thực thi những chính sách của chính phủ Canada mà ngày nay bị nhìn nhận là gây tổn hại nghiêm trọng cho các cộng đồng bản địa. Bản thân RCMP đã công khai thừa nhận và xin lỗi về một phần vai trò ấy.

Cơn sốt vàng Klondike và quy định "một tấn hàng"

Năm 1896, vàng được tìm thấy ở vùng Klondike, lãnh thổ Yukon, và hàng chục nghìn người đổ về trong vài năm sau đó. Những cơn sốt vàng khác ở Bắc Mỹ thường đi kèm hỗn loạn, cướp bóc, đấu súng. Klondike khác hẳn, và NWMP được ghi nhận công lớn trong điều này.

Dưới sự chỉ huy của Sam Steele và các sĩ quan khác, cảnh sát đặt đồn ở các đèo Chilkoot và White Pass trên đường biên giới. Ai muốn vào Yukon phải mang theo lương thực, vật dụng đủ cho khoảng một năm — thường được gọi là quy định "một tấn hàng". Quy định này nhằm ngăn nạn đói trong mùa đông khắc nghiệt ở vùng không có nguồn cung. Cảnh sát cũng kiểm soát súng ống, thu thuế, giữ trật tự ở thị trấn Dawson City đang phình to. Dawson City những năm đó được nhiều tài liệu mô tả là trật tự hơn hẳn các thị trấn đào vàng bên kia biên giới.

Từ cảnh sát vùng Tây Bắc thành cảnh sát quốc gia

Ngày nay, RCMP vừa là cảnh sát liên bang, vừa đảm nhận việc cảnh sát theo hợp đồng ở phần lớn các tỉnh và lãnh thổ (trừ Ontario và Québec có lực lượng cấp tỉnh riêng), cũng như ở nhiều thành phố nhỏ và cộng đồng vùng xa.

Tuần tra Bắc Cực bằng xe chó kéo

Đầu thế kỷ 20, Canada muốn khẳng định sự hiện diện ở vùng Bắc Cực rộng lớn. Cảnh sát Kỵ binh mở các đồn ở những nơi xa xôi nhất, và tuần tra mùa đông bằng xe chó kéo, có khi kéo dài hàng tháng, vượt hàng nghìn cây số băng tuyết. Người dẫn đường và người đánh xe chó gốc Inuit, Dene là những thành viên không thể thiếu; không có kỹ năng của họ, nhiều chuyến tuần tra không thể sống sót.

Mùa đông 1910–1911, chuyến tuần tra từ Fort McPherson đến Dawson City do thanh tra Francis Fitzgerald dẫn đầu bị lạc đường; cả bốn người đều không qua khỏi. Sự kiện được gọi là "Đội tuần tra mất tích" (Lost Patrol) và dẫn tới thay đổi trong quy trình: luôn có người dẫn đường bản địa thông thạo tuyến đường, mang theo dự trữ đầy đủ hơn.

Tàu St. Roch

Tàu gỗ St. Roch là đồn cảnh sát nổi của RCMP ở vùng Bắc Cực. Dưới sự chỉ huy của trung sĩ Henry Larsen, tàu đi qua Hành lang Tây Bắc từ Vancouver tới Halifax trong những năm 1940–1942, rồi năm 1944 đi ngược lại chỉ trong một mùa. Tàu hiện được bảo tồn tại Bảo tàng Hàng hải Vancouver.

Những biểu tượng: áo đỏ, mũ Stetson và câu "luôn bắt được người"

Áo dạ đỏ (red serge) được chọn từ những ngày đầu, một phần để phân biệt với lính Mỹ mặc áo xanh và gợi liên tưởng tới quân đội Anh vốn có quan hệ tốt với các dân tộc bản địa. Ngày nay áo đỏ chỉ mặc trong nghi lễ; khi làm nhiệm vụ thường ngày, Mounties mặc đồng phục tác chiến bình thường.

Câu nói "The Mounties always get their man" (Mounties luôn bắt được người) nổi tiếng khắp thế giới, nhưng đó không phải khẩu hiệu chính thức. Nó xuất phát từ báo chí và tiểu thuyết phiêu lưu đầu thế kỷ 20. Khẩu hiệu chính thức của RCMP là tiếng Pháp: Maintiens le droit — "Giữ gìn lẽ phải".

Màn biểu diễn cưỡi ngựa theo nhạc (Musical Ride) với 32 kỵ sĩ áo đỏ và ngựa đen, thực hiện các đội hình phức tạp, bắt nguồn từ những bài tập kỵ binh của lực lượng từ cuối thế kỷ 19 và nay lưu diễn khắp Canada và quốc tế.

Cảnh sát vùng xa ở những nơi khác

Bài toán giữ trật tự ở vùng rộng, thưa dân không chỉ của Canada. Ở Úc, cảnh sát vùng hẻo lánh từ thế kỷ 19 cũng tuần tra bằng ngựa, lạc đà, và phụ thuộc nhiều vào người dò dấu gốc thổ dân. Ở Bắc Âu, cảnh sát vùng Lapland phải tuần tra bằng xe trượt tuyết qua những vùng đất mênh mông. Điểm chung: cảnh sát vùng xa thường phải kiêm nhiều vai — nhân viên cứu hộ, người đưa tin, đôi khi cả người hoà giải — và phải dựa vào hiểu biết của dân bản địa.

Góc nhìn hôm nay

Lịch sử Mounties cho thấy hai mặt của một lực lượng giữ trật tự ở vùng biên: một mặt đem lại an ninh, như ở Klondike; mặt khác có thể trở thành công cụ thực thi những chính sách gây tổn thương. Việc RCMP công khai nhìn lại cả hai mặt là một phần quan trọng của câu chuyện.

Muốn tìm hiểu thêm, Trung tâm Di sản RCMP ở Regina, tỉnh Saskatchewan — nơi có học viện đào tạo của lực lượng — trưng bày lịch sử từ cuộc hành quân năm 1874 tới nay. Tàu St. Roch ở Bảo tàng Hàng hải Vancouver mở cửa cho khách tham quan. Pháo đài Macleod được phục dựng ở Alberta là bảo tàng ngoài trời.