Danh sách Mười kẻ bị truy nã gắt gao nhất (Ten Most Wanted Fugitives) của Cục Điều tra Liên bang Mỹ (FBI) chính thức ra đời ngày 14/3/1950. Mục đích của nó rất đơn giản: dùng sức mạnh của báo chí và công chúng để tìm những người FBI đang truy bắt. Từ đó đến nay đã có hơn 500 cái tên được đưa vào danh sách, và tuyệt đại đa số đã bị bắt hoặc được tìm thấy — theo FBI, một phần đáng kể nhờ tin báo của người dân đã nhìn thấy ảnh truy nã.
Ra đời từ một bài báo
Năm 1949, một phóng viên của hãng tin International News Service hỏi FBI về những kẻ đào tẩu "nguy hiểm nhất" mà cục đang truy tìm. FBI cung cấp mười cái tên và bài báo gây tiếng vang lớn. Giám đốc FBI khi đó là J. Edgar Hoover, một người rất hiểu sức mạnh của truyền thông, nhận ra đây là công cụ đáng giá và cho lập danh sách chính thức vào tháng 3/1950.
Người đầu tiên có tên trong danh sách là Thomas James Holden, bị truy nã vì liên quan tới các vụ cướp và một vụ án mạng. Ông bị bắt năm 1951 ở Oregon sau khi một người dân nhận ra ảnh của ông trên báo. Ngay từ trường hợp đầu tiên, danh sách đã chứng minh được cách nó vận hành.
Ai được đưa vào danh sách
Danh sách không phải bảng xếp hạng "tội ác nặng nhất". Theo FBI, việc chọn một người dựa trên hai tiêu chí chính:
- Người đó có tiền sử phạm tội nghiêm trọng hoặc được coi là mối nguy cho cộng đồng.
- Việc công bố rộng rãi có khả năng thực sự giúp bắt được người đó — tức là công chúng có thể nhận ra và có thông tin hữu ích.
Các văn phòng FBI địa phương đề xuất ứng viên, sau đó trụ sở chính xem xét. Danh sách không được đánh số thứ tự; "người số một" chỉ là cách nói của báo chí. Một chỗ trống chỉ được lấp khi có người rời danh sách.
Rời danh sách thế nào
Một cái tên bị gỡ khỏi danh sách khi người đó bị bắt, tự ra đầu thú, được tìm thấy đã chết, khi cáo buộc liên bang bị huỷ bỏ, hoặc khi người đó không còn đáp ứng tiêu chí "mối nguy đặc biệt". Một số ít trường hợp nằm trong danh sách hàng chục năm.
Danh sách thay đổi theo thời đại
Nhìn vào thành phần danh sách qua các thập kỷ là nhìn thấy lịch sử tội phạm nước Mỹ:
| Giai đoạn | Kiểu tội phạm chiếm ưu thế |
|---|---|
| Những năm 1950 | Cướp ngân hàng, trộm cắp liên bang, vượt ngục |
| Những năm 1960–1970 | Bắt cóc, các nhóm cực đoan có hoạt động bạo lực, phá hoại tài sản |
| Những năm 1980–1990 | Tội phạm có tổ chức, buôn bán chất cấm, giết người hàng loạt |
| Từ những năm 2000 | Tội phạm có tổ chức, tội ác với trẻ em, các trường hợp trốn ra nước ngoài |
Năm 1968, Ruth Eisemann-Schier trở thành người phụ nữ đầu tiên có tên trong danh sách, liên quan tới một vụ bắt cóc đòi tiền chuộc ở bang Georgia. Bà bị bắt vài tháng sau đó. Từ đó đến nay, số phụ nữ được đưa vào danh sách vẫn rất ít.
Những trường hợp nổi tiếng
James "Whitey" Bulger
Trùm tội phạm có tổ chức ở Boston, có tên trong danh sách từ năm 1999 sau khi bỏ trốn từ cuối năm 1994. Ông lẩn trốn khoảng 16 năm và bị bắt năm 2011 tại Santa Monica, bang California, nhờ tin báo của một phụ nữ từng quen biết hai người ở Santa Monica, ngay sau khi FBI mở chiến dịch truyền thông nhắm vào bạn gái đi cùng ông. Câu chuyện của Bulger còn gây chấn động vì ông từng là người cung cấp tin cho chính FBI, và một số đặc vụ đã bao che cho ông — một vết nhơ lớn trong lịch sử cục.
Những người ở lâu nhất
Một số người nằm trong danh sách mấy chục năm mà không bị tìm thấy. Với những trường hợp đó, FBI thường dùng ảnh mô phỏng sự lão hoá — vẽ lại khuôn mặt sau hai, ba chục năm — để công chúng có cơ hội nhận ra.
Từ bưu điện đến màn hình điện thoại
Trước thời internet, ảnh truy nã của FBI được dán trên bảng tin ở các bưu điện khắp nước Mỹ — một hình ảnh quen thuộc với nhiều thế hệ người Mỹ. Báo in đăng ảnh, đài phát thanh đọc mô tả nhân dạng.
Từ năm 1988, chương trình truyền hình America's Most Wanted do John Walsh dẫn đưa việc truy nã lên màn ảnh nhỏ, kết hợp với đường dây nóng nhận tin. Chương trình này góp phần trực tiếp vào việc bắt hàng trăm kẻ đào tẩu, một số trong đó có tên trong danh sách FBI.
Ngày nay, FBI công bố danh sách trên trang web chính thức, mạng xã hội, ứng dụng điện thoại và các bảng quảng cáo điện tử ven đường cao tốc. Mỗi hồ sơ có ảnh, mô tả nhân dạng, các tên giả từng dùng, và số tiền thưởng — thường từ 100.000 USD trở lên, một số trường hợp tới 1 triệu USD hoặc hơn.
Vì sao cách làm này hiệu quả
Sức mạnh của danh sách nằm ở một thực tế đơn giản: người trốn chạy vẫn phải sống giữa người khác. Họ thuê nhà, đi làm, mua đồ, đi khám bệnh. Hàng xóm, đồng nghiệp, chủ nhà, nhân viên cửa hàng là những người có cơ hội nhận ra họ nhiều hơn bất kỳ đặc vụ nào.
Mô hình này lan rộng ra khắp thế giới. Interpol phát hành các thông báo đỏ để các nước thành viên tìm kiếm người bị truy nã; nhiều lực lượng cảnh sát châu Âu có danh sách "most wanted" riêng; Europol duy trì trang EU Most Wanted chung cho các nước châu Âu.
Mặt trái cần biết
Truy nã công khai cũng có rủi ro. Nhận nhầm người là chuyện có thật: một người có ngoại hình giống ảnh truy nã có thể bị báo cáo, bị nghi ngờ, thậm chí bị đối xử thô bạo. Vì thế FBI và mọi lực lượng cảnh sát đều khuyên công chúng không tự tiếp cận hay bắt giữ, chỉ báo tin cho cơ quan chức năng.
Góc nhìn hôm nay
Danh sách Mười kẻ bị truy nã là một trong những ví dụ thành công nhất về hợp tác giữa cảnh sát và cộng đồng. Bài học của nó vượt khỏi phạm vi nước Mỹ: thông tin rõ ràng, có ảnh, được phổ biến rộng rãi, cộng với một kênh tiếp nhận tin dễ dùng, có thể làm được điều mà nhiều năm điều tra không làm được.
Với người đọc ở Việt Nam, điều đáng nhớ là cách phản ứng đúng nếu nghĩ mình nhận ra một người đang bị truy nã: không tự đuổi theo, không đăng ảnh lên mạng xã hội kèm suy đoán, mà ghi nhớ thời gian, địa điểm, đặc điểm, rồi báo ngay cho công an xã, phường nơi gần nhất. Muốn tìm hiểu thêm về lịch sử danh sách, trang web chính thức của FBI có mục riêng, kèm hồ sơ của nhiều người đã từng có tên.
Câu hỏi thường gặp
Danh sách Mười kẻ bị truy nã gắt gao nhất của FBI có từ khi nào?
Danh sách chính thức ra đời ngày 14/3/1950, dưới thời giám đốc J. Edgar Hoover. Ý tưởng bắt nguồn từ một bài báo năm 1949 của hãng tin International News Service.
Ai là người đầu tiên trong danh sách FBI?
Người đầu tiên là Thomas James Holden. Ông bị bắt năm 1951 ở Oregon sau khi một người dân nhận ra ảnh truy nã của ông trên báo.
Có bao nhiêu người đã bị bắt nhờ danh sách này?
Hơn 500 người đã có tên trong danh sách từ năm 1950, và đại đa số đã bị bắt hoặc được tìm thấy. Theo FBI, một phần đáng kể các vụ bắt giữ có được nhờ tin báo từ công chúng.
Danh sách FBI có xếp hạng từ số 1 đến số 10 không?
Không. Mười người trong danh sách không được đánh số thứ tự; cách gọi "kẻ bị truy nã số một" chỉ là cách nói của báo chí. Một người mới chỉ được thêm vào khi có người rời danh sách.
Nếu nhận ra người bị truy nã thì nên làm gì?
Không tự tiếp cận hay bắt giữ người đó. Hãy ghi nhớ thời gian, địa điểm, đặc điểm nhận dạng và báo ngay cho cơ quan công an gần nhất. Không đăng ảnh hay suy đoán lên mạng xã hội vì có thể nhận nhầm người.
