Những dụng cụ quen thuộc của cảnh sát — chiếc còi, đôi còng, dùi cui, đèn pin, đèn hiệu trên nóc xe, tấm phù hiệu — đều có lịch sử riêng, và mỗi thứ phản ánh cách cảnh sát làm việc ở thời của nó. Cảnh sát London năm 1829 gọi đồng đội bằng một chiếc lục lạc gỗ quay tay; phải đến khoảng năm 1883–1884 họ mới chuyển sang còi kim loại do một xưởng ở Birmingham sản xuất. Còng tay có từ thời xa xưa dưới dạng xiềng xích, nhưng loại còng có khoá điều chỉnh được như ngày nay chỉ xuất hiện từ nửa sau thế kỷ 19.
Lục lạc gỗ: tiếng gọi trước khi có còi
Người tuần đêm ở châu Âu thế kỷ 18 và cảnh sát London thời đầu mang theo một chiếc lục lạc gỗ (watchman's rattle): một khung gỗ có thanh lưỡi gà, khi quay tay quanh trục sẽ phát ra tiếng lạch cạch to, vang xa. Đây là cách gọi đồng đội đến hỗ trợ hoặc báo động.
Nhược điểm của lục lạc là to, nặng, phải dùng một tay quay trong lúc có khi đang cần cả hai tay, và tiếng của nó không vang xa bằng mong muốn trên những con phố ồn ào. Đến những năm 1880, Cảnh sát Đô thành London thử nghiệm các loại còi để thay thế.
Chiếc còi Birmingham
Joseph Hudson, một thợ làm dụng cụ ở Birmingham, Anh, sản xuất loại còi kim loại có âm thanh chói, vang rất xa. Theo lịch sử chính thức của hãng, còi của ông được Cảnh sát Đô thành chọn dùng từ khoảng năm 1883–1884, và tiếng còi ấy thay thế lục lạc gỗ. Hãng J. Hudson & Co. về sau còn làm còi cho trọng tài bóng đá và trên tàu biển; tên "Acme" của hãng vẫn còn đến nay.
Chiếc còi cảnh sát cũng đi vào văn hoá: tiếng còi trên phố sương mù London là âm thanh đặc trưng của truyện trinh thám thời Victoria. Ngày nay, bộ đàm và điện thoại đã thay vai trò liên lạc của nó, nhưng còi vẫn được dùng trong điều tiết giao thông ở nhiều nước, trong đó có Việt Nam.
Còng tay: từ xiềng xích đến khoá điều chỉnh
Từ thời cổ đại, người ta đã dùng xiềng, cùm bằng sắt để giữ tù binh, phạm nhân. Những loại này nặng, phải do thợ rèn đóng chết hoặc dùng chìa khoá to, và không vừa với mọi cỡ tay.
Ở Anh, hãng Hiatt ở Birmingham — thành lập từ cuối thế kỷ 18 — chuyên làm xiềng, cùm và về sau là còng tay, trở thành nhà cung cấp lớn cho cảnh sát và nhà tù nhiều nước suốt hơn hai thế kỷ. Ở Mỹ, những năm 1860 xuất hiện các bằng sáng chế còng có răng cưa cho phép điều chỉnh độ rộng, vừa nhiều cỡ cổ tay khác nhau. Đầu thế kỷ 20, thiết kế còng có một nửa vòng xoay qua được, giúp còng nhanh hơn, trở nên phổ biến và về cơ bản là hình dạng còng tay ta thấy ngày nay.
Về sau còn có các biến thể: còng nối bằng bản lề cứng thay vì xích, dây trói bằng nhựa dùng một lần khi cần còng nhiều người cùng lúc. Nhiều nước có quy định chặt chẽ về việc khi nào cảnh sát được phép dùng còng, để tránh lạm dụng.
Dùi cui: từ biểu tượng quyền lực đến công cụ tự vệ
Ở Anh, những chiếc gậy ngắn mà các constable mang theo thời xưa không chỉ để tự vệ mà còn là biểu tượng quyền hạn. Nhiều chiếc được sơn vẽ cầu kỳ với huy hiệu hoàng gia, tên thị trấn — gần như một tấm "thẻ ngành" bằng gỗ. Một số được giữ lại như đồ gia bảo, ngày nay là món sưu tầm có giá.
Cảnh sát London năm 1829 mang dùi cui gỗ giấu trong túi áo đuôi tôm, chỉ được rút ra khi thật cần. Suốt thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, dùi cui gỗ là vũ khí chính của cảnh sát Anh. Từ cuối thế kỷ 20, nhiều nước chuyển sang dùi cui kim loại gập được hoặc dùi cui có tay cầm bên, nhẹ hơn và dễ mang theo.
Đèn: từ đèn lồng đến đèn LED
Đèn lồng "mắt bò"
Cảnh sát thời Victoria mang đèn lồng dầu có thấu kính lồi phía trước, gọi là "bull's-eye lantern" (đèn mắt bò). Đèn có nắp trượt để che ánh sáng khi cần, và rất nóng khi cầm lâu. Đây là chiếc đèn xuất hiện trong nhiều minh hoạ truyện Sherlock Holmes.
Đèn pin
Đèn pin chạy pin khô xuất hiện khoảng năm 1899 ở Mỹ, ban đầu khá yếu và tốn pin. Qua thế kỷ 20, đèn pin trở thành dụng cụ không thể thiếu của cảnh sát đêm, rồi được thay bằng đèn LED nhỏ gọn mà sáng gấp nhiều lần.
Đèn hiệu trên xe
Những chiếc xe cảnh sát đầu tiên chỉ có chuông hoặc còi cơ. Đèn xoay xuất hiện sau Thế chiến thứ hai và dần thành tiêu chuẩn. Màu đèn hiệu khác nhau tuỳ nước: Mỹ dùng đỏ và xanh, Anh và phần lớn châu Âu dùng xanh dương cho xe ưu tiên.
Hộp điện thoại cảnh sát
Trước khi có bộ đàm, làm sao một cảnh sát đi bộ gọi được về đồn? Câu trả lời là những hộp báo hiệu đặt ở góc phố. Ở Mỹ từ cuối thế kỷ 19, các hệ thống hộp báo hiệu bằng điện tín cho phép cảnh sát báo vị trí định kỳ và gọi hỗ trợ.
Ở Anh những năm 1920–1930, nhiều thành phố dựng các hộp cảnh sát (police box) màu xanh dương, đủ rộng để một cảnh sát vào ngồi viết báo cáo, gọi điện về đồn, giữ tạm người bị bắt. Người dân cũng có thể dùng điện thoại gắn ngoài hộp để gọi cảnh sát. Khi bộ đàm phổ biến từ những năm 1960–1970, các hộp này dần bị dỡ bỏ. Nhưng hình ảnh của nó sống mãi nhờ phim truyền hình Doctor Who của BBC, nơi cỗ máy thời gian TARDIS mang hình dạng một hộp cảnh sát.
Phù hiệu và số hiệu
Từ năm 1829, cảnh sát London có số hiệu trên cổ áo để người dân nhận diện. Phù hiệu kim loại hình ngôi sao, hình khiên phổ biến ở Mỹ từ giữa thế kỷ 19.
Có một giải thích dân gian quen thuộc rằng chữ "cop" (cớm) trong tiếng Anh xuất phát từ những chiếc cúc đồng (copper) trên áo cảnh sát. Các nhà từ nguyên học cho rằng điều này không đúng: "cop" nhiều khả năng bắt nguồn từ động từ lóng "cop" nghĩa là "tóm, bắt", có từ thế kỷ 18; "copper" là "người tóm", rồi rút gọn thành "cop".
Mốc thời gian
| Thời kỳ | Dụng cụ |
|---|---|
| Thế kỷ 18 – đầu 19 | Lục lạc gỗ, đèn lồng, gậy sơn huy hiệu |
| 1829 | Cảnh sát London: dùi cui gỗ, lục lạc, số hiệu cổ áo |
| Những năm 1860 | Bằng sáng chế còng tay điều chỉnh được ở Mỹ |
| Khoảng 1883–1884 | Còi kim loại thay lục lạc ở London |
| Cuối thế kỷ 19 | Hộp báo hiệu điện tín ở các thành phố Mỹ |
| Khoảng 1899 | Đèn pin chạy pin khô |
| Những năm 1920–1930 | Hộp cảnh sát xanh ở Anh; vô tuyến trên xe ở Mỹ |
| Sau 1945 | Đèn xoay, còi điện tử trên xe |
| Thế kỷ 21 | Đèn LED, camera gắn thân, thiết bị số |
Góc nhìn hôm nay
Lịch sử các dụng cụ cho thấy một điều thú vị: phần lớn chúng ra đời để giải quyết bài toán liên lạc và nhận diện, không phải để tăng sức mạnh. Lục lạc, còi, hộp điện thoại, bộ đàm đều là cách gọi đồng đội; số hiệu, phù hiệu là cách để người dân biết mình đang nói chuyện với ai. Hai nhu cầu ấy đến nay vẫn là nền tảng của nghề.
Muốn tìm hiểu thêm, nhiều bảo tàng cảnh sát trưng bày bộ sưu tập dụng cụ qua các thời kỳ, như Met Heritage Centre ở London hay các bảo tàng cảnh sát ở New York, Sydney. Ở Anh vẫn còn một số hộp cảnh sát cổ được bảo tồn, như hộp ở Earls Court, London, dựng lại năm 1996, và các hộp ở Glasgow, Edinburgh.
Câu hỏi thường gặp
Cảnh sát bắt đầu dùng còi từ khi nào?
Cảnh sát London chuyển từ lục lạc gỗ sang còi kim loại khoảng năm 1883–1884, dùng loại còi do Joseph Hudson ở Birmingham sản xuất. Trước đó, họ gọi đồng đội bằng lục lạc gỗ quay tay.
Còng tay có từ bao giờ?
Xiềng, cùm sắt có từ thời cổ đại. Loại còng tay điều chỉnh được độ rộng xuất hiện qua các bằng sáng chế ở Mỹ những năm 1860, và hình dạng còng như ngày nay phổ biến từ đầu thế kỷ 20.
Vì sao cảnh sát được gọi là cop?
Nhiều người tin "cop" đến từ cúc đồng (copper) trên áo cảnh sát, nhưng các nhà từ nguyên học cho rằng không đúng. Từ này nhiều khả năng bắt nguồn từ động từ lóng "cop" nghĩa là "tóm, bắt".
Hộp cảnh sát màu xanh trong Doctor Who có thật không?
Có. Hộp cảnh sát (police box) được dựng ở nhiều thành phố Anh những năm 1920–1930 để cảnh sát gọi điện về đồn và người dân gọi cảnh sát. Phần lớn bị dỡ bỏ khi có bộ đàm, nhưng một số vẫn được bảo tồn.
