Chuột túi khổng lồ châu Phi là một loài chuột lớn bằng con mèo nhỏ, được tổ chức phi lợi nhuận APOPO huấn luyện để đánh hơi thuốc nổ trong bom mìn còn sót lại sau chiến tranh. Chuột chỉ nặng khoảng 1–1,5 kg nên đi trên bãi mìn mà không kích nổ, và rà một khu đất nhanh hơn nhiều so với người dò bằng máy. Con nổi tiếng nhất là Magawa, đã phát hiện hơn 100 quả mìn và vật nổ ở Campuchia.
Loài chuột nào, to cỡ nào
Tên khoa học của loài chuột APOPO dùng là Cricetomys ansorgei, trước đây thường được xếp chung vào Cricetomys gambianus. Tiếng Anh gọi là "giant pouched rat" vì chúng có túi má lớn để chứa thức ăn, giống chuột hamster. Con trưởng thành dài khoảng 70–90 cm tính cả đuôi, sống tự nhiên ở vùng hạ Sahara châu Phi, tuổi thọ trong điều kiện nuôi khoảng 8 năm.
Loài chuột này có ba ưu điểm cho việc đánh hơi:
- Khứu giác rất tốt: chuột vốn dùng mũi để tìm thức ăn trong đêm.
- Nhẹ: trọng lượng quá nhỏ để kích nổ phần lớn mìn chống người.
- Dễ huấn luyện, dễ nuôi: thích nghi tốt với khí hậu nhiệt đới, ăn chuối, đậu phộng, rau củ; không gắn bó với một người dẫn riêng như chó, nên đổi người làm việc cùng dễ dàng.
APOPO: một ý tưởng từ niềm mê chuột cảnh
APOPO là tổ chức phi lợi nhuận được thành lập ở Bỉ năm 1997. Người khởi xướng là Bart Weetjens, một kỹ sư sản phẩm từng nuôi chuột cảnh từ nhỏ. Ông đọc về những thí nghiệm dùng chuột nhà để đánh hơi, và nảy ra ý tưởng dùng một loài chuột châu Phi bản địa để giải quyết vấn đề bom mìn ở chính châu Phi.
Trung tâm huấn luyện chính của APOPO đặt tại Morogoro, Tanzania, trong khuôn viên Đại học Nông nghiệp Sokoine. Tên APOPO là chữ viết tắt tiếng Hà Lan, có nghĩa đại ý là "phát triển sản phẩm phát hiện mìn chống người". Người dân và báo chí gọi những con chuột của APOPO là "HeroRATs", tức "chuột anh hùng".
Đến nay, chuột của APOPO đã làm việc ở Mozambique, Angola, Campuchia và nhiều nơi khác. Theo thông tin của tổ chức, Mozambique được tuyên bố sạch mìn đã biết vào năm 2015, và chuột APOPO là một trong những lực lượng tham gia rà phá ở đó.
Chuột được huấn luyện thế nào
Chuột APOPO được huấn luyện bằng tiếng click và phần thưởng đồ ăn, cùng nguyên lý với huấn luyện chó:
- Làm quen với con người: chuột con được bế, cho tiếp xúc với nhiều người, nhiều âm thanh từ khi mới vài tuần tuổi.
- Gắn tiếng click với đồ ăn: mỗi tiếng click đi kèm một miếng chuối hoặc đậu phộng. Chuột hiểu click nghĩa là "có thưởng".
- Nhận mùi: chuột được cho ngửi các lỗ, chỉ một lỗ có mẫu mùi thuốc nổ. Khi chuột dừng lại và cào ở đúng lỗ đó, người huấn luyện click và cho ăn.
- Ra bãi tập: các mẫu được chôn dưới đất ở bãi thử, chuột đeo dây yên cương nối với một dây căng ngang giữa hai người, đi tới đi lui theo từng làn.
- Kiểm tra cấp phép: chuột phải vượt qua bài kiểm tra mù trên bãi thử trước khi được đưa vào làm việc thật.
Cả quá trình mất khoảng 9 tháng đến một năm. Chuột chỉ được dạy báo khi ngửi thấy thuốc nổ, và bỏ qua mảnh kim loại vô hại. Đây là điểm mạnh lớn so với máy dò kim loại: ở bãi mìn cũ, đất chứa đầy đinh, vỏ lon, mảnh đạn; máy dò kim loại kêu ở mỗi mẩu sắt, và mỗi lần kêu người rà phá phải đào kiểm tra cẩn thận.
Nhanh đến mức nào
Theo số liệu APOPO công bố, một con chuột có thể rà một diện tích cỡ sân tennis trong khoảng 30 phút, việc mà người dùng máy dò kim loại có thể mất từ một đến vài ngày. Con số này cần hiểu đúng: chuột không thay thế người rà phá. Chuột khoanh vùng nhanh những điểm có mùi thuốc nổ; sau đó người rà phá chuyên nghiệp mới đến xác nhận và xử lý theo quy trình an toàn.
| Tiêu chí | Chuột APOPO | Chó dò mìn | Người với máy dò kim loại |
|---|---|---|---|
| Phát hiện bằng | Mùi thuốc nổ | Mùi thuốc nổ | Kim loại trong đất |
| Nguy cơ kích nổ | Rất thấp do nhẹ | Cao hơn, cần quy trình riêng | Phụ thuộc kỹ thuật, quy trình |
| Báo nhầm vì mảnh sắt vụn | Không | Không | Rất nhiều |
| Gắn bó với người dẫn | Ít, dễ đổi người | Mạnh, cần người dẫn riêng | Không áp dụng |
| Chi phí nuôi và vận chuyển | Thấp | Cao hơn | Thiết bị và nhân công |
Magawa: con chuột nhận huy chương vàng
Magawa sinh ở Tanzania năm 2013, được huấn luyện tại Morogoro rồi chuyển sang Campuchia năm 2016, làm việc ở tỉnh Siem Reap. Trong khoảng năm năm làm việc, theo số liệu APOPO, Magawa phát hiện 71 quả mìn và 38 vật nổ chưa nổ khác, góp phần rà sạch hơn 141.000 mét vuông đất, rộng khoảng 20 sân bóng đá.
Năm 2020, tổ chức thú y PDSA của Anh trao cho Magawa Huy chương Vàng PDSA, giải thưởng dành cho động vật có hành động dũng cảm, tận tuỵ. Theo PDSA, đây là lần đầu tiên một con chuột được tổ chức này trao huy chương. Magawa nghỉ hưu tháng 6/2021 và mất tháng 1/2022, khi khoảng 8 tuổi.
Câu chuyện của Magawa được báo chí thế giới đưa tin rộng rãi, và giúp nhiều người lần đầu nghe về vấn đề bom mìn sót lại: những vùng đất mà nông dân không dám cày, trẻ em không dám chạy chơi, nhiều chục năm sau khi tiếng súng đã im.
Không chỉ bom mìn: chuột tìm bệnh lao
Từ khoảng năm 2007, APOPO còn huấn luyện chuột ngửi mẫu đờm để phát hiện bệnh lao. Các mẫu đã được phòng xét nghiệm kiểm tra bằng kính hiển vi; chuột ngửi lại và chỉ ra những mẫu mà nó cho là có vi khuẩn lao. Những mẫu đó được xét nghiệm lại bằng phương pháp chính xác hơn. Theo APOPO, cách làm này giúp phát hiện thêm một phần đáng kể ca bệnh mà lần soi đầu tiên bỏ sót ở Tanzania, Mozambique và một số nước khác.
Điều cần hiểu rõ: chuột không chẩn đoán bệnh. Chuột là bước sàng lọc thứ hai, giúp phòng xét nghiệm biết nên kiểm tra lại mẫu nào. Kết luận cuối cùng vẫn là của xét nghiệm y khoa.
Góc nhìn hôm nay: chuyện con chuột và cách ta nhìn loài vật
Ở nhiều nơi, chuột bị coi là loài gây hại. Câu chuyện của APOPO cho thấy cùng một khả năng, mũi thính, có thể được dùng vào việc cứu người nếu con người biết cách hợp tác với loài vật. Người muốn tìm hiểu thêm có thể vào trang chính thức của APOPO, nơi có video chuột làm việc trên bãi mìn và chương trình "nhận nuôi" một con chuột để ủng hộ chi phí huấn luyện. Báo cáo thường niên của Landmine Monitor là nguồn số liệu quốc tế về bom mìn sót lại trên thế giới.
Câu hỏi thường gặp
Chuột dò mìn có bị mìn nổ không?
Rất hiếm. Chuột túi khổng lồ châu Phi chỉ nặng khoảng 1–1,5 kg, nhẹ hơn ngưỡng kích nổ của phần lớn mìn chống người. Chuột cũng đeo dây yên cương và đi trên làn đã định sẵn. APOPO cho biết chưa con chuột nào của họ thiệt mạng khi làm nhiệm vụ.
Chuột Magawa là ai?
Magawa là một con chuột túi khổng lồ châu Phi của tổ chức APOPO, làm việc ở Campuchia từ 2016 đến 2021. Magawa phát hiện 71 quả mìn và 38 vật nổ khác. Năm 2020, Magawa được trao Huy chương Vàng PDSA, lần đầu tiên một con chuột nhận giải này.
Chuột đánh hơi mìn nhanh hơn người bao nhiêu?
Theo APOPO, một con chuột rà được diện tích cỡ sân tennis trong khoảng 30 phút, trong khi người dùng máy dò kim loại có thể mất một đến vài ngày. Chuột chỉ khoanh vùng điểm nghi ngờ; người rà phá chuyên nghiệp vẫn phải xác nhận và xử lý.
Vì sao dùng chuột thay vì chó để dò mìn?
Chuột nhẹ nên ít nguy cơ kích nổ, rẻ và dễ nuôi, dễ vận chuyển, không cần gắn bó với một người dẫn riêng. Chó vẫn được dùng nhiều trong rà phá bom mìn; hai cách bổ sung cho nhau tuỳ điều kiện từng nơi.
Chuột có phát hiện được bệnh lao không?
APOPO huấn luyện chuột ngửi mẫu đờm để chỉ ra những mẫu nghi có vi khuẩn lao, giúp phòng xét nghiệm kiểm tra lại. Đây là bước sàng lọc hỗ trợ, không phải chẩn đoán. Kết luận vẫn dựa vào xét nghiệm y khoa.
