Chó có thể được huấn luyện để nhận ra mùi đặc trưng của một số bệnh trong mẫu hơi thở, nước tiểu, mồ hôi, như một số loại ung thư, sốt rét, hạ đường huyết ở người tiểu đường. Nhiều nghiên cứu cho kết quả đầy hứa hẹn, nhưng độ chính xác dao động lớn giữa các thí nghiệm và chưa có quốc gia nào dùng chó thay cho xét nghiệm y khoa. Hiện nay ứng dụng thực tế rõ nhất là chó cảnh báo cho người bệnh tiểu đường và động kinh, cùng các chương trình sàng lọc thử nghiệm.
Bệnh có mùi không
Từ thời cổ, thầy thuốc đã biết một số bệnh làm thay đổi mùi cơ thể. Nước tiểu người tiểu đường có vị ngọt; hơi thở người nhiễm toan ceton có mùi giống trái cây chín. Ngày nay khoa học giải thích rằng khi cơ thể mắc bệnh, quá trình trao đổi chất thay đổi, tạo ra những hợp chất hữu cơ dễ bay hơi khác thường. Các chất này thoát ra qua hơi thở, mồ hôi, nước tiểu, với nồng độ rất thấp, mũi người thường không nhận ra, nhưng mũi chó thì có thể.
Câu chuyện bắt đầu từ một nốt ruồi
Năm 1989, tạp chí y khoa The Lancet đăng một bức thư ngắn của hai bác sĩ da liễu Anh, Hywel Williams và Andres Pembroke. Họ kể về một bệnh nhân có con chó cứ liên tục ngửi một nốt ruồi trên chân chủ, thậm chí tìm cách cắn. Bà đi khám, và nốt ruồi đó hoá ra là u hắc tố ác tính, một dạng ung thư da. Được cắt bỏ sớm, bà khỏi bệnh.
Bức thư đó không phải nghiên cứu khoa học, chỉ là một ca bệnh. Nhưng nó gợi ý một hướng mới, và trong hơn ba mươi năm sau, hàng loạt nhóm nghiên cứu trên thế giới đã thử nghiệm huấn luyện chó ngửi bệnh.
Những gì đã được thử nghiệm
| Bệnh / tình trạng | Mẫu chó ngửi | Mức độ |
|---|---|---|
| Hạ đường huyết (tiểu đường type 1) | Hơi thở, mồ hôi của chủ | Đã có chó cảnh báo được huấn luyện và giao cho người bệnh |
| Ung thư phổi, vú, tuyến tiền liệt, buồng trứng, đại trực tràng | Hơi thở, nước tiểu, mẫu mô | Nhiều nghiên cứu, kết quả không đồng đều |
| Sốt rét | Tất đã mang của trẻ em ở Gambia | Nghiên cứu, công bố khoảng năm 2018–2019 |
| Bệnh Parkinson | Mẫu bã nhờn trên da | Nghiên cứu, khởi nguồn từ một người phụ nữ Scotland ngửi ra bệnh |
| COVID-19 | Mẫu mồ hôi | Thí điểm ở một số sân bay năm 2020–2021 |
Chó cảnh báo hạ đường huyết
Đây là ứng dụng đã đi vào đời sống. Người bị tiểu đường type 1 có thể bị hạ đường huyết đột ngột, nguy hiểm nhất là khi đang ngủ. Chó được huấn luyện bằng mẫu hơi thở hoặc mồ hôi của chính chủ nhân lúc đường huyết thấp. Khi ngửi thấy mùi đó, chó đánh thức chủ, mang bộ đo đường huyết đến hoặc gọi người nhà. Tổ chức Medical Detection Dogs ở Anh, do Claire Guest đồng sáng lập năm 2008, là một trong những nơi đào tạo chó loại này.
Ngay cả với ứng dụng này, giới y khoa vẫn nhấn mạnh chó là lớp bảo vệ thêm, không thay thế máy đo đường huyết. Các nghiên cứu cho thấy chó có lúc báo trễ hoặc bỏ sót.
Người phụ nữ ngửi ra bệnh Parkinson
Một câu chuyện liên quan nhưng không phải về chó: bà Joy Milne ở Scotland nhận thấy chồng mình có mùi khác lạ nhiều năm trước khi ông được chẩn đoán Parkinson. Các nhà khoa học ở Đại học Edinburgh và Đại học Manchester đã thử nghiệm và thấy bà nhận ra mùi bệnh trên áo của người bệnh. Câu chuyện mở ra hướng tìm các hợp chất trong bã nhờn da có thể dùng để chẩn đoán sớm, và cũng là lý do một số nhóm thử huấn luyện chó cho bệnh này.
Vì sao kết quả nghiên cứu lúc cao lúc thấp
Một số thí nghiệm nhỏ báo cáo chó phát hiện đúng trên 90% ca bệnh. Những nghiên cứu khác, lớn hơn và chặt chẽ hơn, cho kết quả thấp hơn nhiều. Lý do nằm ở nhiều cái bẫy mà các nhà nghiên cứu đã chỉ ra:
- Chó học nhầm mùi: nếu mẫu của người bệnh được thu ở bệnh viện, còn mẫu người khoẻ thu ở nơi khác, chó có thể học mùi bệnh viện, mùi thuốc, chứ không phải mùi bệnh.
- Chó nhớ từng mẫu: nếu dùng lại cùng mẫu nhiều lần, chó có thể nhớ mẫu cụ thể thay vì học mùi chung của bệnh.
- Người dẫn vô tình ra hiệu: nếu người dẫn biết mẫu nào là mẫu bệnh, chó có thể đọc cử chỉ của người dẫn. Thí nghiệm nghiêm túc phải làm "mù đôi".
- Khác biệt giữa các con chó: cùng được huấn luyện như nhau, có con làm rất tốt, có con kém hẳn.
- Bệnh có nhiều dạng: mùi của ung thư giai đoạn sớm có thể khác giai đoạn muộn, mùi ở người này khác người kia.
Thí điểm COVID-19 ở sân bay Helsinki
Năm 2020, sân bay Helsinki-Vantaa (Phần Lan) thử nghiệm cho chó ngửi mẫu mồ hôi của hành khách tự nguyện để sàng lọc COVID-19. Hành khách lau da bằng miếng gạc, bỏ vào hộp; chó ở phòng khác ngửi và báo. Người được chó báo sẽ được khuyên đi xét nghiệm chuẩn. Một số nước khác như UAE, Pháp, Chile cũng thử cách tương tự. Các thử nghiệm này cho kết quả khả quan ở mức sàng lọc, nhưng rồi xét nghiệm nhanh trở nên phổ biến và rẻ, nên chó không được dùng rộng rãi.
Câu chuyện này cho thấy ưu điểm thật của chó: nhanh, không xâm lấn, triển khai được ở nơi đông người. Và giới hạn: không thể nhân rộng như một bộ xét nghiệm, mỗi con chó cần nhiều tháng huấn luyện và một người dẫn riêng.
Từ mũi chó đến "mũi điện tử"
Nhiều nhà khoa học coi chó là "bằng chứng rằng có mùi để tìm". Nếu chó phân biệt được mẫu bệnh với mẫu lành, thì trong mẫu đó phải có những hợp chất khác biệt. Mục tiêu tiếp theo là tìm ra các hợp chất ấy bằng máy phân tích, rồi chế tạo cảm biến, gọi là "mũi điện tử", để làm xét nghiệm đại trà mà không cần chó. Nhiều nhóm trên thế giới đang theo hướng này với các xét nghiệm hơi thở cho ung thư phổi và một số bệnh khác.
Góc nhìn hôm nay: hy vọng đúng mức
Đọc tin "chó phát hiện ung thư chính xác 97%", nên nhớ mấy điều:
- Xem nghiên cứu có bao nhiêu mẫu, có làm mù đôi không, có được nhóm khác lặp lại không.
- Chó không phải xét nghiệm y khoa được công nhận. Nếu chó nhà cứ ngửi một chỗ trên người bạn, đi khám là hợp lý, nhưng đừng tự kết luận gì.
- Người có triệu chứng bất thường hãy đến bác sĩ, đừng chờ chó báo.
- Người bệnh tiểu đường type 1 quan tâm đến chó cảnh báo nên hỏi bác sĩ điều trị và tìm hiểu các tổ chức huấn luyện có uy tín; chó không thay thế máy đo và thuốc.
Muốn đọc thêm, trang của Medical Detection Dogs (Anh) có nhiều bài giới thiệu nghiên cứu và chương trình chó hỗ trợ y tế; bức thư năm 1989 trên The Lancet của Williams và Pembroke vẫn được trích dẫn như điểm khởi đầu của lĩnh vực này.
Câu hỏi thường gặp
Chó có ngửi được bệnh ung thư không?
Nhiều nghiên cứu cho thấy chó có thể học phân biệt mẫu hơi thở hoặc nước tiểu của người mắc một số loại ung thư. Tuy vậy độ chính xác dao động lớn giữa các nghiên cứu. Chó chưa được dùng thay thế xét nghiệm y khoa ở bất kỳ đâu.
Chó cảnh báo tiểu đường hoạt động thế nào?
Chó được huấn luyện nhận mùi hơi thở, mồ hôi của chủ khi đường huyết xuống thấp. Khi ngửi thấy, chó đánh thức hoặc ra hiệu cho chủ, mang máy đo đến hoặc gọi người nhà. Chó là lớp bảo vệ thêm, không thay máy đo đường huyết.
Chó nhà cứ ngửi một chỗ trên người tôi có phải là bệnh không?
Không nhất thiết. Chó ngửi vì nhiều lý do như mùi kem bôi, mồ hôi, vết thương nhỏ. Nếu chỗ đó có nốt ruồi thay đổi, khối u hay triệu chứng bất thường thì nên đi khám bác sĩ, nhưng đừng tự kết luận theo hành vi của chó.
Ai là người đầu tiên phát hiện chó ngửi được bệnh?
Không có một người "đầu tiên" chính thức. Bức thư năm 1989 trên tạp chí The Lancet của hai bác sĩ Anh Hywel Williams và Andres Pembroke, kể chuyện chó ngửi ra u hắc tố của chủ, thường được coi là điểm khởi đầu của các nghiên cứu hiện đại.
Chó có phát hiện được COVID-19 không?
Năm 2020–2021, một số sân bay như Helsinki đã thí điểm cho chó ngửi mẫu mồ hôi hành khách để sàng lọc. Kết quả khả quan ở mức sàng lọc ban đầu. Người được chó báo vẫn phải làm xét nghiệm chuẩn để xác nhận.
