Cảnh sát biển và tuần tra đường thuỷ: từ sông Thames 1798 đến tuần duyên

Cảnh sát đường thuỷ là một trong những hình thức cảnh sát có tổ chức sớm nhất: Cảnh sát sông Thames ở London ra đời năm 1798, trước cả Cảnh sát Đô thành 31 năm, để chống nạn mất trộm hàng hoá trên bến cảng. Ngoài khơi, các lực lượng tuần duyên ra đời từ cuộc chiến chống buôn lậu thế kỷ 18–19, như Sở Tàu Thu thuế của Mỹ năm 1790 hay Tuần duyên Anh năm 1822, rồi dần chuyển trọng tâm sang cứu người trên biển. Ngày nay, cảnh sát đường thuỷ và tuần duyên làm đủ việc: cứu nạn, bảo vệ môi trường, kiểm soát nghề cá, giữ an ninh cảng.

Bến cảng London cuối thế kỷ 18

Cuối thế kỷ 18, sông Thames ở London là một trong những tuyến đường thuỷ bận rộn nhất thế giới. Hàng nghìn tàu buôn neo đậu giữa dòng chờ dỡ hàng: đường, cà phê, rượu rum từ Tây Ấn, chè, gia vị từ châu Á. Hàng được chuyển xuống những chiếc xà lan nhỏ rồi đưa vào bờ — và ở mỗi bước, hàng hoá lại "rơi rớt".

Nạn trộm cắp trên sông được tổ chức thành cả một hệ thống: có người làm việc trên xà lan, người khuân vác, người mua lại hàng ăn cắp trên bờ. Giới thương nhân ước tính thiệt hại mỗi năm rất lớn. Lực lượng tuần đêm trên bờ không có cách nào kiểm soát được những gì diễn ra giữa dòng sông.

Cảnh sát sông Thames năm 1798

Patrick Colquhoun, một thẩm phán người Scotland từng làm thương nhân, và John Harriott, một cựu thuỷ thủ kiêm thẩm phán, đề xuất một giải pháp mới: một lực lượng chuyên trách tuần tra trên sông, được trả lương, để phòng ngừa trộm cắp chứ không chỉ bắt sau khi mất. Các thương nhân Tây Ấn — những người chịu thiệt nhiều nhất — đồng ý tài trợ.

Lực lượng ra đời năm 1798 với trụ sở ở Wapping, bên bờ bắc sông Thames, ban đầu có khoảng vài chục người tuần tra bằng thuyền chèo cùng nhiều người giám sát việc bốc dỡ hàng trên bến. Hiệu quả thấy ngay: tỷ lệ mất mát giảm mạnh trong thời gian ngắn. Năm 1800, Quốc hội thông qua luật biến lực lượng này thành cơ quan nhà nước.

Colquhoun còn viết nhiều về lý thuyết cảnh sát, nhấn mạnh rằng nhiệm vụ chính là phòng ngừa tội phạm — một tư tưởng về sau ảnh hưởng trực tiếp tới việc thành lập Cảnh sát Đô thành năm 1829. Năm 1839, Cảnh sát sông Thames sáp nhập vào Cảnh sát Đô thành, và đến nay vẫn hoạt động dưới tên Đơn vị Cảnh sát Thuỷ (Marine Policing Unit) tại đúng khu Wapping — nhiều người coi đây là đơn vị cảnh sát hoạt động liên tục lâu đời nhất thế giới.

Ra khơi: những lực lượng chống buôn lậu

Thế kỷ 18, thuế nhập khẩu cao khiến buôn lậu rượu, chè, thuốc lá dọc bờ biển nước Anh trở thành một "ngành nghề" phổ biến, có khi cả làng chài tham gia. Chính quyền Anh lập nhiều lực lượng để đối phó: tàu tuần thu thuế, đội kỵ binh dọc bờ biển, đội canh gác phòng ngừa trên mặt nước (Preventive Water Guard, 1809).

Năm 1822, các lực lượng này được hợp nhất thành Tuần duyên (Coastguard). Ban đầu nhiệm vụ chính là chống buôn lậu, nhưng dần dần việc cứu người từ những con tàu bị đắm dọc bờ biển trở thành phần quan trọng. Ngày nay, Tuần duyên Hoàng gia Anh (HM Coastguard) chủ yếu là cơ quan điều phối tìm kiếm cứu nạn trên biển.

Mỹ: từ tàu thu thuế đến Tuần duyên

Năm 1790, theo đề xuất của Bộ trưởng Tài chính Alexander Hamilton, Quốc hội Mỹ cho đóng mười tàu nhỏ để chống buôn lậu và thu thuế hải quan — lực lượng về sau gọi là Sở Tàu Thu thuế (Revenue Cutter Service). Năm 1915, sở này hợp nhất với Sở Cứu sinh (Life-Saving Service) thành Lực lượng Tuần duyên Hoa Kỳ (U.S. Coast Guard). Sự hợp nhất ấy phản ánh rõ hai vai trò song song: thực thi pháp luật và cứu người.

Tuần tra đường sông và kênh đào

Ở những thành phố gắn liền với sông nước, cảnh sát đường thuỷ là một phần không thể thiếu. Amsterdam có cảnh sát đường thuỷ tuần tra các con kênh, Venice có cảnh sát dùng xuồng máy trên kênh đào. Trên những dòng sông lớn như Rhine, Danube, cảnh sát các nước có đơn vị tuần tra đường sông, phối hợp giữa các quốc gia mà dòng sông chảy qua.

Công việc của cảnh sát đường sông đô thị hiện nay chủ yếu là:

• tìm kiếm cứu nạn người rơi xuống nước — việc mà thời gian tính bằng phút;
• kiểm soát an toàn giao thông thuỷ, tốc độ tàu thuyền;
• bảo vệ an ninh ở các sự kiện ven sông, cầu, cảng;
• hỗ trợ điều tra, đôi khi có thợ lặn chuyên trách tìm vật chứng dưới nước.

Tuần duyên ngày nay làm gì

Một số nước còn có tổ chức cứu hộ biển tình nguyện rất lâu đời. Ở Anh, Hội Cứu sinh Hoàng gia (RNLI), thành lập năm 1824, hoạt động bằng tiền quyên góp và tình nguyện viên, đã cứu rất nhiều người trong hai thế kỷ — một mô hình hợp tác dân sự đáng chú ý bên cạnh lực lượng nhà nước.

Mốc thời gian

• 67 TCN — La Mã trao quyền đặc biệt cho Pompey để dẹp nạn cướp biển trên Địa Trung Hải; một chiến dịch quân sự quy mô lớn, nhưng cho thấy từ rất sớm an ninh đường biển đã là việc của nhà nước.
• 1790 — Mỹ lập lực lượng tàu thu thuế.
• 1798 — Cảnh sát sông Thames ra đời ở London.
• 1822 — Anh hợp nhất các lực lượng thành Tuần duyên.
• 1824 — Thành lập tổ chức tiền thân của RNLI.
• 1839 — Cảnh sát sông Thames sáp nhập vào Cảnh sát Đô thành.
• 1915 — Thành lập Tuần duyên Hoa Kỳ.

Góc nhìn hôm nay

Câu chuyện cảnh sát đường thuỷ cho thấy một quy luật: lực lượng giữ trật tự thường ra đời từ nhu cầu kinh tế cụ thể — bảo vệ hàng hoá, thu thuế — rồi dần mở rộng sang bảo vệ con người. Ngày nay, nhiệm vụ được người dân biết ơn nhất của tuần duyên khắp thế giới là cứu nạn.

Bài học thiết thực cho người đi sông nước: luôn mặc áo phao khi lên thuyền, xuồng; báo cho người thân lịch trình trước khi ra khơi; theo dõi bản tin thời tiết biển. Khi gặp nạn trên biển ở Việt Nam, có thể liên hệ các trung tâm phối hợp tìm kiếm cứu nạn hàng hải qua kênh liên lạc chính thức được công bố.

Muốn tìm hiểu thêm, Bảo tàng Cảnh sát sông Thames ở Wapping, London lưu giữ hiện vật từ năm 1798 (cần đặt lịch). Ở Mỹ, Học viện Tuần duyên ở New London, bang Connecticut, có bảo tàng về lịch sử lực lượng này.