Xem phim trinh thám thế nào để tự đoán thủ phạm: mẹo từ người trong nghề

Muốn tự đoán được thủ phạm khi xem phim trinh thám, hãy xem như một điều tra viên và như một nhà làm phim cùng lúc. Như điều tra viên: với mỗi nghi phạm, ghi lại động cơ, phương tiện, cơ hội và tìm chỗ lời khai không khớp dòng thời gian. Như nhà làm phim: để ý máy quay dừng lại ở đâu, diễn viên nổi tiếng nào được giao vai tưởng như thừa, và chi tiết nào được nhắc hai lần. Phim trinh thám tốt luôn đặt đủ manh mối trước mắt bạn — trò của nó là khiến bạn nhìn mà không thấy.

Hợp đồng ngầm giữa phim và khán giả

Từ thập niên 1920, các nhà văn trinh thám đã bàn về "chơi đẹp" với người đọc. Năm 1928, S. S. Van Dine công bố 20 quy tắc viết truyện trinh thám; năm 1929, Ronald Knox đưa ra "mười điều răn" — như thủ phạm phải xuất hiện sớm, không được dùng thuốc độc chưa ai biết, thám tử không được giấu manh mối với người đọc. Tác giả Ellery Queen còn chèn hẳn một trang "Thách thức người đọc" trước phần lời giải: đến đây bạn đã có đủ dữ kiện.

Điện ảnh thừa hưởng tinh thần ấy, nhưng có thêm những công cụ riêng — và những cách đánh lừa riêng. Biết các công cụ đó là bước đầu để đoán đúng.

Bộ ba của điều tra viên: động cơ, phương tiện, cơ hội

Đây là khung suy nghĩ cổ điển trong cả điều tra thật lẫn truyện:

Mẹo thực hành: khi phim giới thiệu đủ nghi phạm, dừng lại và lập bảng ba cột này cho từng người. Người duy nhất có đủ cả ba thường không phải thủ phạm — vì đó là người phim muốn bạn nghi. Nhưng người không thể có cơ hội theo lời khai thì đáng xem lại lời khai ấy.

Đọc ngôn ngữ của máy quay

• Máy quay dừng lâu bất thường trên một đồ vật, một bàn tay, một cánh cửa — thường có lý do. Đạo diễn không phí thời lượng.
• Chi tiết được nhắc hai lần. Nguyên tắc "khẩu súng của Chekhov": nếu màn một có khẩu súng treo tường thì nó phải được dùng đến. Trong phim trinh thám, một câu nói lặp lại, một món đồ xuất hiện hai lần thường là manh mối.
• Nhân vật bị khuất, bị che, quay lưng ở một thời điểm then chốt — để ý xem lúc đó họ thật sự ở đâu.
• Cảnh hồi tưởng có thể nói dối. Trong Stage Fright (1950), Hitchcock cho một nhân vật kể lại sự việc bằng một cảnh hồi tưởng hoá ra là dối trá. Khán giả thời đó phản đối, và chính Hitchcock sau này thừa nhận với Truffaut đó là sai lầm. Phim hiện đại dùng mẹo này khéo hơn: hãy nhớ rằng hồi tưởng là lời kể của một nhân vật, không phải sự thật khách quan.

Luật "tiết kiệm nhân vật"

Nhà phê bình phim Roger Ebert từng đặt tên cho một quy luật nửa đùa nửa thật: Law of Economy of Characters — phim không thuê diễn viên nổi tiếng để đóng một vai thừa. Nếu một ngôi sao đóng vai có vẻ không liên quan, như người hàng xóm tốt bụng hay nhân viên phục vụ thoáng qua, khả năng cao nhân vật đó quan trọng hơn vẻ ngoài.

Hệ quả thực dụng: tránh đọc danh sách diễn viên chi tiết trước khi xem, vì thứ tự tên trên áp phích hay trang thông tin có thể vô tình tiết lộ ai là nhân vật lớn. Tương tự, đoạn giới thiệu (trailer) đôi khi cho thấy quá nhiều.

Những kiểu đánh lạc hướng quen thuộc

1. Cá trích đỏ (red herring): một manh mối giả hướng sự nghi ngờ vào người vô tội. Thường là người có vẻ đáng ngờ nhất ở giữa phim.
2. Nạn nhân giả: người tưởng là mục tiêu tiếp theo hoặc tưởng đã thoát nạn.
3. Người kể chuyện không đáng tin: nhân vật dẫn dắt khán giả chính là người giấu điều quan trọng nhất.
4. Thời gian bị đánh tráo: đồng hồ chỉnh sai, cuộc gọi tưởng diễn ra lúc này mà thật ra lúc khác, ánh sáng ngoài cửa sổ không khớp giờ được nói.
5. Danh tính bị đánh tráo: hai người giống nhau, một người cải trang, một người bị nhận nhầm qua giọng nói hoặc bóng lưng.
6. Đổi trọng tâm: phim làm bạn quan tâm "ai" trong khi câu hỏi thật là "như thế nào" hoặc "tại sao".

Thực hành: một quy trình xem phim năm bước

1. Xem 20 phút đầu thật kỹ. Phần lớn manh mối quan trọng được đặt ở đây, khi bạn còn đang làm quen nhân vật và chưa đề phòng.
2. Ghi tên nghi phạm và một dòng về mỗi người. Một tờ giấy, hoặc ghi chú trên điện thoại.
3. Dựng dòng thời gian của buổi tối/ngày xảy ra vụ việc: ai ở đâu, lúc nào, theo lời ai.
4. Đánh dấu chỗ không khớp. Một chi tiết lạ chưa được giải thích là ứng viên manh mối.
5. Chốt dự đoán trước màn vạch mặt. Viết ra hoặc nói với người xem cùng — đoán trong đầu thì rất dễ tự nhủ "biết ngay mà".

Sau khi xem xong, quay lại những phút đầu. Đây là phần thú vị nhất: thấy những manh mối nằm đó từ trước, và hiểu vì sao mình bỏ qua.

Phim nên dùng để luyện

Góc nhìn hôm nay: đoán sai cũng là thắng

Đoán sai không có nghĩa là thua. Một phim trinh thám xuất sắc là phim khiến bạn đoán sai một cách hợp lý, rồi khi biết lời giải thì thấy nó đúng và công bằng. Nếu bạn đoán đúng quá dễ, có thể phim chưa đủ tốt; nếu lời giải đến từ thông tin chưa từng xuất hiện, phim đã chơi không đẹp. Muốn đi xa hơn, đọc các bản "quy tắc" của Knox và Van Dine — dễ tìm trên mạng — và thử chấm điểm "chơi đẹp" cho bộ phim vừa xem. Xem phim trinh thám theo nhóm, mỗi người chốt một dự đoán, là cách giữ niềm vui này lâu nhất.