Sherlock Holmes là nhân vật văn học được đưa lên màn ảnh nhiều nhất — Sách Kỷ lục Guinness đã ghi nhận điều đó từ năm 2012. Bốn phiên bản định hình hình ảnh Holmes trong đầu khán giả là: Basil Rathbone với 14 phim (1939–1946), Jeremy Brett trong loạt phim truyền hình Granada (1984–1994) được coi là trung thành nhất với nguyên tác, Robert Downey Jr. trong hai phim của Guy Ritchie (2009, 2011), và Benedict Cumberbatch trong loạt Sherlock của BBC (2010–2017) đưa Holmes về London thời điện thoại thông minh. Mỗi thời đại chọn một Holmes khác nhau — và qua đó cho thấy thời đại ấy nghĩ gì về trí tuệ.
Trước Rathbone: Holmes của sân khấu và phim câm
Holmes lên màn ảnh gần như ngay khi điện ảnh ra đời. Sherlock Holmes Baffled (1900), một đoạn phim chừng nửa phút xem qua máy Mutoscope, thường được coi là lần xuất hiện đầu tiên. Nhưng người định hình dáng vẻ Holmes trên sân khấu là diễn viên Mỹ William Gillette: vở kịch Sherlock Holmes của ông (1899, viết với sự đồng ý của Conan Doyle) diễn hàng nghìn suất trong mấy chục năm. Phim câm năm 1916 do Gillette đóng từng bị coi là thất lạc, rồi được tìm thấy lại năm 2014 trong kho lưu trữ của Cinémathèque française ở Paris.
Một điều nên biết: Conan Doyle chỉ nhắc thoáng qua một chiếc "mũ du hành có vành che tai"; hình ảnh chiếc mũ deerstalker hai lưỡi trai mà ai cũng nhớ đến từ tranh minh hoạ của Sidney Paget trên tạp chí The Strand. Còn câu "Elementary, my dear Watson" (Đơn giản thôi, Watson thân mến) không có nguyên văn trong bất kỳ truyện gốc nào. Holmes có nói "Elementary" và có gọi "my dear Watson", nhưng chưa từng ghép lại. Câu này lan ra từ các tác phẩm phái sinh và được điện ảnh làm cho phổ biến.
Basil Rathbone và Nigel Bruce (1939–1946)
Năm 1939, hãng 20th Century Fox làm The Hound of the Baskervilles với Basil Rathbone vai Holmes và Nigel Bruce vai Watson, rồi tiếp The Adventures of Sherlock Holmes cùng năm. Universal sau đó làm thêm 12 phim, nâng tổng số lên 14. Điểm lạ là các phim của Universal đưa Holmes sang bối cảnh đương thời thập niên 1940 thay vì London thời Victoria.
Rathbone — cao, gầy, giọng sắc — có lẽ là hình ảnh Holmes đầu tiên in vào trí nhớ đại chúng. Nhưng Watson của Nigel Bruce bị biến thành người vụng về, chậm hiểu, tạo nên định kiến kéo dài hàng chục năm rằng Watson là "anh hề đi kèm". Trong truyện gốc, Watson là bác sĩ quân y từng ra trận, thông minh, đáng tin — chỉ là không thiên tài như bạn mình.
Jeremy Brett: Holmes của người đọc khó tính
Từ năm 1984 đến 1994, hãng Granada Television của Anh sản xuất 41 tập phim với Jeremy Brett vai Holmes. Watson do David Burke đóng ở hai mùa đầu, sau đó là Edward Hardwicke. Loạt phim này được giới hâm mộ đánh giá là trung thành nhất: bối cảnh, trang phục dựa vào tranh của Paget, nhiều thoại lấy thẳng từ truyện.
Brett không đóng Holmes như một cỗ máy suy luận. Ông cho Holmes những cơn bồn chồn, kiêu ngạo, có lúc tàn nhẫn, có lúc tử tế bất ngờ — đúng với những mâu thuẫn trong nguyên tác. Watson cũng được trả về đúng vị trí: một người bạn sáng suốt.
Cùng giai đoạn, truyền hình Liên Xô làm loạt phim Holmes với Vasily Livanov và Vitaly Solomin (1979–1986), được khán giả Nga yêu thích đến mức năm 2006 Livanov được Nữ hoàng Anh trao danh hiệu MBE danh dự.
Robert Downey Jr.: Holmes hành động
Hai phim của Guy Ritchie (2009 và phần tiếp năm 2011) làm Holmes thành nhân vật đánh nhau giỏi, luộm thuộm, hài hước, với Jude Law vai Watson. Nhiều người hâm mộ truyền thống phản đối, nhưng chi tiết Holmes biết võ thật ra có gốc: trong truyện, Holmes chơi quyền Anh và biết một môn võ Conan Doyle gọi là "baritsu". Điểm sáng tạo đáng chú ý là cách phim cho khán giả "nhìn" quá trình suy luận: cảnh quay chậm Holmes tính trước từng bước, rồi diễn ra đúng như vậy.
BBC Sherlock: suy luận thời nhắn tin
Loạt Sherlock do Steven Moffat và Mark Gatiss sáng tạo, Benedict Cumberbatch và Martin Freeman thủ vai, gồm bốn mùa mỗi mùa ba tập dài cộng một tập đặc biệt (2010–2017). Ý tưởng đơn giản mà táo bạo: giữ nguyên tính cách, đưa về London hiện đại. Watson vẫn là bác sĩ quân y vừa giải ngũ, y như trong truyện gốc năm 1887.
Đóng góp lớn của loạt phim là ngôn ngữ hình ảnh: chữ hiện lơ lửng trên màn hình khi Holmes quan sát, "cung điện trí nhớ" (mind palace) để lục lại thông tin. Thay vì nói "tôi suy ra", phim cho khán giả thấy Holmes nhìn thấy gì. Cũng trong thời gian này, kênh CBS của Mỹ chiếu Elementary (2012–2019) với Jonny Lee Miller vai Holmes ở New York và Lucy Liu vai Joan Watson — một Watson là phụ nữ.
Những Holmes "khác thường"
Ngoài các bản chuyển thể chính, Holmes còn sống qua vô số biến tấu. Sherlock Jr. (1924) của Buster Keaton kể về một người chiếu phim mơ mình thành thám tử — một kiệt tác phim câm. Young Sherlock Holmes (1985) tưởng tượng Holmes và Watson thời đi học. Mr. Holmes (2015) để Ian McKellen đóng một Holmes ngoài 90 tuổi, trí nhớ suy giảm, cố nhớ lại vụ án cuối cùng. Enola Holmes (2020) kể về cô em gái tưởng tượng của Holmes. Mỗi biến tấu là một câu hỏi: nếu bỏ đi chiếc tẩu và cái mũ, điều gì khiến Holmes vẫn là Holmes? Câu trả lời thường giống nhau — con mắt quan sát và niềm tin rằng mọi bí ẩn đều có lời giải hợp lý.
Bảng so sánh nhanh các Holmes nổi tiếng
| Diễn viên | Thời gian | Bối cảnh | Điểm nhấn |
|---|---|---|---|
| Basil Rathbone | 1939–1946, 14 phim | Victoria, rồi thập niên 1940 | Định hình hình ảnh đại chúng; Watson bị làm hề |
| Vasily Livanov | 1979–1986 | Victoria | Được khán giả Nga và cả người Anh yêu mến |
| Jeremy Brett | 1984–1994, 41 tập | Victoria | Trung thành nguyên tác, Holmes nhiều tầng tâm lý |
| Robert Downey Jr. | 2009, 2011 | Victoria cách điệu | Hành động, hài hước, suy luận bằng hình ảnh |
| Benedict Cumberbatch | 2010–2017 | London hiện đại | Điện thoại, nhắn tin, "cung điện trí nhớ" |
| Jonny Lee Miller | 2012–2019 | New York hiện đại | Watson là phụ nữ, Holmes đang cai nghiện |
Góc nhìn hôm nay: xem Holmes theo thứ tự nào
Nếu bạn mới làm quen, thử con đường này: đọc vài truyện ngắn đầu tiên (Vụ bê bối ở xứ Bohemia, Hội tóc đỏ), xem tập tương ứng của Jeremy Brett để thấy truyện "sống" ra sao, rồi xem tập đầu của BBC (A Study in Pink, dựa lỏng trên Cuộc điều tra màu đỏ) để thấy cùng một bộ khung có thể biến đổi thế nào. So sánh là cách học hay nhất về chuyển thể.
Về bản quyền: tại Mỹ, toàn bộ truyện Holmes của Conan Doyle đã thuộc phạm vi công cộng từ ngày 1/1/2023, khi những truyện cuối cùng hết hạn bảo hộ. Điều đó giải thích vì sao các phiên bản Holmes mới vẫn tiếp tục ra đời — và chắc chắn sẽ còn nhiều nữa.
Câu hỏi thường gặp
Ai đóng Sherlock Holmes hay nhất?
Không có đáp án duy nhất. Jeremy Brett thường được người hâm mộ nguyên tác đánh giá trung thành nhất, Basil Rathbone định hình hình ảnh đại chúng, còn Benedict Cumberbatch đưa Holmes đến với thế hệ khán giả mới.
Sherlock Holmes có nói "Elementary, my dear Watson" không?
Không có nguyên văn câu đó trong truyện gốc của Conan Doyle. Holmes có dùng chữ "Elementary" và có gọi "my dear Watson" ở những chỗ khác nhau, còn câu ghép hoàn chỉnh được phổ biến qua các tác phẩm phái sinh và phim ảnh.
Phim Sherlock của BBC có bao nhiêu tập?
Loạt Sherlock của BBC có bốn mùa, mỗi mùa ba tập dài, cộng một tập đặc biệt phát năm 2016, tổng cộng 13 tập. Phim phát sóng từ năm 2010 đến 2017.
Phim Sherlock Holmes đầu tiên là phim nào?
Sherlock Holmes Baffled năm 1900, một đoạn phim câm ngắn khoảng nửa phút, thường được coi là lần đầu Holmes xuất hiện trên màn ảnh.
Mũ deerstalker của Sherlock Holmes có trong truyện gốc không?
Conan Doyle không mô tả cụ thể chiếc mũ deerstalker như hình ảnh quen thuộc. Chiếc mũ trở nên gắn liền với Holmes nhờ tranh minh hoạ của Sidney Paget trên tạp chí The Strand, rồi được sân khấu và điện ảnh giữ lại.
