Alfred Hitchcock (1899–1980) là đạo diễn Anh – Mỹ được mệnh danh "bậc thầy của hồi hộp", tác giả Cửa sổ nhìn ra sân (Rear Window, 1954), Chóng mặt (Vertigo, 1958), Psycho (1960) và hơn 50 phim truyện. Bí quyết của ông được chính ông giải thích bằng ví dụ quả bom dưới gầm bàn: bất ngờ là khán giả giật mình vài giây khi bom nổ; hồi hộp là khán giả biết trước có bom, thấy đồng hồ chạy, và ngồi thấp thỏm suốt mười lăm phút. Hitchcock chọn cách thứ hai — cho khán giả biết nhiều hơn nhân vật.
Quả bom dưới gầm bàn: bài học nổi tiếng nhất
Trong loạt phỏng vấn dài với đạo diễn Pháp François Truffaut năm 1962 (in thành sách Hitchcock/Truffaut năm 1966), Hitchcock mô tả hai cảnh. Cảnh một: hai người ngồi nói chuyện, bất ngờ quả bom nổ — khán giả sốc mười lăm giây. Cảnh hai: khán giả được thấy kẻ gian đặt bom dưới bàn, thấy đồng hồ chỉ 1 giờ kém 15, rồi nhìn hai nhân vật vô tư nói chuyện phiếm. Lúc này mỗi câu thoại tầm thường đều căng như dây đàn; khán giả muốn hét lên báo cho nhân vật. Mười lăm giây sốc đổi thành mười lăm phút hồi hộp.
Ông cũng nói thêm một điều ít người nhớ: nếu đã cho khán giả biết có bom thì không được để bom nổ giết nhân vật vô tội, vì khán giả sẽ thấy bị lừa sau ngần ấy lo lắng. Hồi hộp là một hợp đồng với người xem.
Những công cụ của Hitchcock
| Công cụ | Là gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| MacGuffin | Thứ mà nhân vật tranh giành nhưng khán giả không thật sự cần quan tâm nó là gì — chỉ là cái cớ cho câu chuyện chạy | Bí mật quân sự trong The 39 Steps, giai điệu mã hoá trong The Lady Vanishes |
| Người vô tội bị nghi oan | Một người thường bị cuốn vào âm mưu, phải tự chứng minh mình trong sạch | The 39 Steps (1935), North by Northwest (1959), The Wrong Man (1956) |
| Góc nhìn chủ quan | Máy quay đặt vào mắt nhân vật, khán giả chỉ biết những gì nhân vật thấy | Rear Window |
| Chi tiết đồ vật | Một món đồ nhỏ mang cả sức nặng câu chuyện | Chiếc chìa khoá trong Notorious (1946), ly sữa trong Suspicion (1941) |
| Xuất hiện thoáng qua | Chính Hitchcock lướt qua trong phim của mình | Gần như mọi phim từ cuối thập niên 1920 |
Rear Window: phim trinh thám qua khung cửa sổ
Nếu chỉ xem một phim Hitchcock dưới góc nhìn phá án, hãy chọn Rear Window (1954). James Stewart đóng một nhiếp ảnh gia gãy chân phải ngồi xe lăn trong căn hộ, giết thời gian bằng cách nhìn sang các cửa sổ đối diện. Ông bắt đầu nghi một người hàng xóm đã làm điều tồi tệ với vợ mình, và cùng người yêu (Grace Kelly) cùng cô y tá điều tra mà không thể rời khỏi phòng.
Đây là bài học điện ảnh và cũng là bài học điều tra:
- Chứng cứ gián tiếp: nhân vật chính chỉ có những mảnh quan sát — một người đi ra lúc nửa đêm, một chiếc va li, một con chó đào bồn hoa. Phim để khán giả tự ghép và tự nghi ngờ chính sự ghép nối ấy.
- Quan sát có thể sai: thám tử nghiệp dư dễ thấy điều mình muốn thấy. Một người bạn cảnh sát trong phim liên tục đưa ra lời giải thích bình thường cho mọi "manh mối".
- Đạo đức của nhìn trộm: phim đặt câu hỏi khó chịu — khán giả, giống nhân vật, cũng đang nhìn trộm cuộc sống người khác.
Các phim nên xem theo thời kỳ
- Thời Anh (1925–1939): The Lodger (1927) — phim mà Hitchcock coi là "phim Hitchcock thật sự đầu tiên"; Blackmail (1929), một trong những phim nói đầu tiên của Anh; The 39 Steps (1935); The Lady Vanishes (1938).
- Hollywood thập niên 1940: Rebecca (1940) đoạt Oscar Phim hay nhất; Shadow of a Doubt (1943), phim Hitchcock từng nói là yêu thích nhất của mình; Notorious (1946).
- Đỉnh cao 1950: Strangers on a Train (1951), Dial M for Murder (1954) — gần như một vở kịch phòng kín, Rear Window (1954), Vertigo (1958), North by Northwest (1959).
- Thập niên 1960: Psycho (1960) và The Birds (1963).
Với Psycho, Hitchcock còn đổi cả cách đi xem phim: ông yêu cầu rạp không cho khán giả vào sau khi phim đã bắt đầu, để không ai bỏ lỡ (và không ai lỡ lời tiết lộ) những bất ngờ của nửa đầu phim.
Những thử nghiệm kỹ thuật để lại dấu ấn
- Hiệu ứng "Vertigo": trong Chóng mặt, máy quay vừa lùi ra vừa phóng to ống kính (hoặc ngược lại), làm hậu cảnh như co giãn trong khi nhân vật đứng yên — diễn tả cảm giác chóng mặt khi nhìn xuống từ trên cao. Kỹ thuật này về sau được rất nhiều đạo diễn dùng lại.
- Rope (1948): phim được dàn dựng để trông như quay liền một mạch trong một căn hộ, các chỗ cắt được giấu khéo sau lưng nhân vật hoặc đồ vật. Thời lượng phim gần như trùng với thời gian câu chuyện diễn ra.
- Bối cảnh khổng lồ của Rear Window: cả khu sân trong với hàng chục căn hộ đối diện được dựng trong trường quay, để máy quay luôn nhìn từ đúng vị trí cửa sổ của nhân vật chính.
Điểm chung của các thử nghiệm này: kỹ thuật luôn phục vụ cảm giác của khán giả, không phải để khoe.
Nghịch lý giải Oscar và chỗ đứng hôm nay
Hitchcock được đề cử Oscar Đạo diễn xuất sắc năm lần nhưng chưa bao giờ thắng. Năm 1968 Viện Hàn lâm trao cho ông giải tưởng niệm Irving G. Thalberg, và bài phát biểu nhận giải của ông nổi tiếng vì chỉ gồm vài chữ cảm ơn. Thời gian đã sửa lại sự đánh giá: năm 2012, cuộc bình chọn của tạp chí Sight and Sound (Viện Phim Anh) đưa Vertigo lên vị trí số một trong các phim hay nhất mọi thời đại, chấm dứt 50 năm đứng đầu của Citizen Kane.
Góc nhìn hôm nay: học Hitchcock khi xem phim trinh thám
Lần tới xem một phim phá án, thử tự hỏi theo kiểu Hitchcock: phim đang cho mình biết nhiều hơn hay ít hơn nhân vật? Nếu nhiều hơn, mình đang hồi hộp; nếu ít hơn, mình đang chờ bất ngờ. Cuốn Hitchcock/Truffaut là sách gối đầu giường của nhiều đạo diễn, đọc dễ như một cuộc trò chuyện. Và nếu muốn so sánh, hãy xem Rear Window rồi xem các phim chịu ảnh hưởng của nó — rất nhiều phim hiện đại về người bị kẹt trong nhà và nghi hàng xóm đều vay từ khung cửa sổ năm 1954.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Hitchcock được gọi là bậc thầy hồi hộp?
Vì ông xây dựng phim dựa trên nguyên tắc cho khán giả biết trước mối nguy mà nhân vật không biết, khiến người xem căng thẳng suốt nhiều phút thay vì chỉ giật mình trong vài giây. Ông giải thích nguyên tắc này bằng ví dụ quả bom dưới gầm bàn.
MacGuffin là gì?
MacGuffin là thứ mà nhân vật trong phim theo đuổi hoặc tranh giành, nhưng bản chất của nó không quan trọng với khán giả. Nó chỉ là cái cớ để câu chuyện vận động, như tài liệu mật hay một món đồ quý.
Hitchcock có đoạt giải Oscar không?
Hitchcock được đề cử Oscar Đạo diễn xuất sắc năm lần nhưng chưa từng thắng. Năm 1968 ông nhận giải tưởng niệm Irving G. Thalberg; phim Rebecca của ông đoạt Oscar Phim hay nhất năm 1941 nhưng giải trao cho nhà sản xuất.
Phim Hitchcock nào nên xem đầu tiên?
Rear Window (1954) là lựa chọn dễ xem và đúng chất trinh thám nhất. Sau đó có thể xem North by Northwest, Vertigo và The 39 Steps để thấy những mặt khác nhau của ông.
Hitchcock xuất hiện trong phim của mình như thế nào?
Ông thường lướt qua vài giây trong vai một người qua đường, người lên xe buýt, hay người trong bức ảnh. Khán giả thời đó đi tìm ông trong mỗi phim, nên ông thường cho xuất hiện sớm để người xem khỏi phân tâm.
