Vô gian đạo: phim cảnh sát nằm vùng Hồng Kông và bản làm lại The Departed

Vô gian đạo (無間道, Infernal Affairs, 2002) là phim Hồng Kông do Lưu Vĩ Cường và Mạch Triệu Huy đạo diễn, kể về hai người nằm vùng soi gương nhau: Trần Vĩnh Nhân (Lương Triều Vỹ) là cảnh sát cài vào băng xã hội đen, còn Lưu Kiện Minh (Lưu Đức Hoa) là người của băng đảng cài vào sở cảnh sát. Phim được coi là một trong những phim hình sự hay nhất của điện ảnh Hồng Kông, thắng lớn ở Giải thưởng Điện ảnh Hồng Kông 2003, và được Martin Scorsese làm lại thành The Departed (2006) — phim đoạt Oscar Phim hay nhất.

Cốt truyện: hai con chuột trong hai cái bẫy

Ý tưởng gói trong một câu: mỗi bên đều có một kẻ nằm vùng ở phía bên kia, và cả hai bên cùng phát hiện ra điều đó gần như một lúc. Từ đó phim trở thành cuộc truy tìm song song — cảnh sát tìm "con chuột" trong sở, băng đảng tìm "con chuột" trong băng — mà người được giao đi tìm lại chính là kẻ cần bị tìm ra.

Biên kịch Mạch Triệu Huy và Trang Văn Cường (Felix Chong) xây hai nhân vật như hai mặt của một đồng xu. Trần Vĩnh Nhân là cảnh sát thật nhưng sống như côn đồ, năm này qua năm khác chờ ngày được trở về, đến mức không còn chắc mình là ai. Lưu Kiện Minh là người của băng đảng nhưng sống đời cảnh sát mẫu mực, thăng tiến, có người yêu, và bắt đầu muốn được làm người tốt thật.

Dàn diễn viên và những cặp đối đầu

Phim dựng trên hai cặp đối xứng: Hoàng – Trần (thầy trò bên cảnh sát) và Hàn Sâm – Lưu (thầy trò bên băng đảng). Mỗi người thầy đều giữ bí mật của học trò mình, và chỉ một mình họ có thể xác nhận học trò thật sự đứng về phía nào. Đó là điểm yếu chết người của mọi kế hoạch nằm vùng: danh tính thật chỉ tồn tại trong trí nhớ của một vài người.

Phá án bằng thông tin, không bằng súng

Điều làm Vô gian đạo khác phim hành động Hồng Kông thập niên 1980–1990 là trọng tâm không nằm ở đấu súng. Kịch tính đến từ dòng thông tin: ai biết gì, ai báo cho ai, khi nào. Cảnh nổi tiếng đầu phim là một cuộc giám sát giao dịch, trong đó hai kẻ nằm vùng cùng tìm cách báo tin cho phe mình — một người gõ mã Morse, một người nhắn tin — trong khi hai bên theo dõi nhau.

Phim đưa ra những ý tưởng rất gần với nghề điều tra thật:

• Lọc người theo quyền tiếp cận thông tin: muốn tìm kẻ làm lộ tin, hãy xem ai biết tin đó và ai có mặt ở thời điểm đó.
• Thông tin bẫy: đưa ra những mẩu tin khác nhau cho những người khác nhau để xem tin nào bị lộ.
• Hồ sơ là sự sống: với người nằm vùng, tập hồ sơ chứng minh thân phận quý hơn mọi thứ; mất nó là mất luôn con đường trở về.

Tên phim: địa ngục không có khoảng ngừng

"Vô gián" (無間) là chữ trong kinh Phật, chỉ A-tì địa ngục — tầng địa ngục sâu nhất, nơi khổ đau không có khoảng ngừng. Phim mở đầu bằng một đoạn dẫn kinh về địa ngục vô gián. Tên phim vì vậy là một lời nhận xét: người nằm vùng sống trong một cõi không lối thoát, không lúc nào được là chính mình. Ở bản tiếng Việt, cụm "vô gian đạo" đã thành từ lóng quen thuộc để chỉ chuyện nằm vùng, hai mang.

Mái nhà, bài hát và hình ảnh đối xứng

Cảnh đối mặt trên sân thượng một toà nhà cao tầng nhìn ra Hồng Kông là cảnh nổi tiếng nhất phim: hai người nằm vùng lần đầu đứng trước nhau với đúng thân phận thật. Không gian rộng, trống, giữa trời — trái ngược với những căn phòng chật, những bãi xe tối nơi họ đã sống hai mặt bao năm. Bài hát chủ đề "Vô gian đạo" do chính Lưu Đức Hoa và Lương Triều Vỹ song ca, lời ca nói về những người không biết mình thuộc về đâu, và cũng được trao giải ca khúc nhạc phim gốc hay nhất. Hãy để ý cả cảnh mở đầu phim tại một cửa hàng âm thanh: hai nhân vật gặp nhau thoáng qua, ngồi cạnh nhau thử một bộ loa — một chi tiết nhỏ báo trước sợi dây nối hai số phận.

Ba phần phim và các phiên bản

1. Vô gian đạo (2002): phần chính, đoạt nhiều giải ở Giải thưởng Điện ảnh Hồng Kông lần thứ 22 (2003), trong đó có Phim hay nhất, Đạo diễn xuất sắc và Nam chính xuất sắc cho Lương Triều Vỹ.
2. Vô gian đạo II (2003): phần tiền truyện, kể thời trẻ của hai nhân vật (Trần Quán Hy vai Lưu Kiện Minh trẻ, Dư Văn Lạc vai Trần Vĩnh Nhân trẻ).
3. Vô gian đạo III (2003): đan xen trước và sau các sự kiện phần một, tập trung vào số phận Lưu Kiện Minh.

Khi phát hành ở Trung Quốc đại lục, phần một có một đoạn kết khác so với bản Hồng Kông để phù hợp quy định kiểm duyệt thời đó. Người xem nên tìm bản gốc Hồng Kông để thấy ý đồ của đạo diễn.

The Departed: khi Hollywood làm lại

Martin Scorsese chuyển câu chuyện sang Boston, với Leonardo DiCaprio (vai tương ứng Trần Vĩnh Nhân), Matt Damon (tương ứng Lưu Kiện Minh) và Jack Nicholson (tương ứng Hàn Sâm). The Departed đoạt bốn giải Oscar năm 2007, gồm Phim hay nhất và Đạo diễn xuất sắc — giải Oscar đạo diễn đầu tiên trong sự nghiệp của Scorsese. So sánh hai bản là một bài học thú vị: bản Hồng Kông gọn (khoảng 100 phút), lặng, nhiều khoảng im; bản Mỹ dài hơn, ồn ào hơn, nhiều nhân vật phụ và lời thoại tục hơn.

Góc nhìn hôm nay: vì sao vẫn nên xem

Hơn hai mươi năm sau, Vô gian đạo vẫn là chuẩn mực cho thể loại phim nằm vùng ở châu Á. Nếu muốn thấy dòng chảy của nó, có thể xem lùi về Long Hổ Phong Vân (City on Fire, 1987) của Lâm Lĩnh Đông với Châu Nhuận Phát — một phim cảnh sát nằm vùng Hồng Kông sớm hơn — rồi xem tới Vô gian đạo và The Departed. Khi xem, hãy để ý cách phim dùng màu sắc, mái nhà cao tầng, kính phản chiếu: gần như cảnh nào cũng nhắc rằng mỗi người có một hình ảnh phản chiếu ở phía bên kia.