Trinh thám Bắc Âu (Nordic noir, Scandinavian noir) là dòng truyện và phim phá án từ Thuỵ Điển, Na Uy, Đan Mạch, Iceland, Phần Lan, nổi bật với điều tra viên mệt mỏi, giọng kể u tối, chậm rãi và ánh nhìn phê phán xã hội phúc lợi tưởng như hoàn hảo. Dòng này bắt nguồn từ bộ mười tiểu thuyết Martin Beck của Maj Sjöwall và Per Wahlöö (1965–1975), bùng nổ toàn cầu với Henning Mankell và Stieg Larsson. Nó cũng là một nhánh của trinh thám hiện đại — nơi câu hỏi "vì sao" quan trọng không kém "ai làm".
Từ câu đố trong dinh thự đến phố xá thật
Để hiểu trinh thám hiện đại, cần thấy nó rời khỏi thời hoàng kim thế nào. Trinh thám kiểu Christie là câu đố trong không gian khép kín, thủ phạm thường thuộc giới trung lưu, và trật tự được khôi phục ở trang cuối. Từ cuối thập niên 1920, nhiều nhánh khác lần lượt xuất hiện:
| Nhánh | Ra đời | Đặc điểm | Tác phẩm tiêu biểu |
|---|---|---|---|
| Hardboiled (cứng rắn) | Cuối thập niên 1920, Mỹ | Thám tử tư làm thuê, thành phố đầy tham nhũng, văn khô gọn | Chim ưng Malta (Dashiell Hammett, 1930), Giấc ngủ dài (Raymond Chandler, 1939) |
| Police procedural (thủ tục cảnh sát) | Thập niên 1950 | Cả đội cảnh sát làm việc, nhiều vụ song song, công việc thường nhật | Loạt Quận 87 của Ed McBain (từ 1956) |
| Trinh thám xã hội | Thập niên 1950–1960 | Tội ác là triệu chứng của vấn đề xã hội | Matsumoto Seichō (Nhật), Martin Beck (Thuỵ Điển) |
| Tâm lý ly kỳ (psychological thriller) | Phát triển mạnh từ thập niên 2010 | Người kể không đáng tin, bí mật trong gia đình, hôn nhân | Cô gái mất tích (Gillian Flynn, 2012) |
| Cozy mystery (trinh thám ấm cúng) | Hồi sinh mạnh gần đây | Thám tử nghiệp dư, làng nhỏ, không bạo lực trên trang giấy, nhiều hài hước | Câu lạc bộ Án mạng Thứ Năm (Richard Osman, 2020) |
Martin Beck: nơi trinh thám Bắc Âu bắt đầu
Maj Sjöwall và Per Wahlöö là một cặp nhà văn – nhà báo Thuỵ Điển. Từ năm 1965 đến 1975, họ viết đúng mười tiểu thuyết về điều tra viên Martin Beck của cảnh sát Stockholm, với kế hoạch từ đầu: mỗi cuốn khoảng 30 chương, cả bộ khoảng 300 chương, dùng hình thức truyện cảnh sát để soi xã hội Thuỵ Điển. Cuốn đầu là Roseanna (1965). Cuốn Viên cảnh sát cười (The Laughing Policeman) đoạt giải Edgar ở Mỹ năm 1971.
Martin Beck không phải thiên tài. Ông hay cảm, đau dạ dày, hôn nhân đổ vỡ, làm việc với những đồng nghiệp có người tốt kẻ tệ. Vụ án được giải nhờ kiên trì, may mắn và làm việc nhóm. Đây là khuôn mẫu cho gần như mọi điều tra viên Bắc Âu về sau.
Những tên tuổi làm nên làn sóng
Henning Mankell và Kurt Wallander
Năm 1991, Henning Mankell ra mắt Kẻ sát nhân không mặt (Faceless Killers) với thanh tra Kurt Wallander ở thị trấn Ystad, miền nam Thuỵ Điển. Wallander cô độc, bệnh tật, lo âu về một xã hội đang thay đổi: nhập cư, toàn cầu hoá, khoảng cách giàu nghèo. Loạt Wallander được dựng thành phim ở Thuỵ Điển và cả bản tiếng Anh do Kenneth Branagh đóng.
Stieg Larsson và bộ Millennium
Stieg Larsson là nhà báo Thuỵ Điển chuyên điều tra các nhóm cực hữu. Ông mất năm 2004 vì nhồi máu cơ tim, trước khi bộ Millennium được in. Cuốn đầu, Cô gái có hình xăm rồng, ra năm 2005, cùng hai cuốn tiếp theo trở thành hiện tượng toàn cầu với hàng chục triệu bản. Nhân vật Lisbeth Salander — nữ tin tặc cá tính, từng là nạn nhân của bộ máy — là một trong những nhân vật đáng nhớ nhất của trinh thám đầu thế kỷ 21.
Jo Nesbø, Arnaldur Indriðason và những người khác
Ở Na Uy, Jo Nesbø viết loạt về thanh tra Harry Hole từ năm 1997, mạnh tay và kịch tính hơn. Ở Iceland, Arnaldur Indriðason với thanh tra Erlendur khắc khoải về những người mất tích trên vùng đất lạnh lẽo. Đan Mạch có Jussi Adler-Olsen với Cục Q chuyên xử lý án tồn đọng.
Vì sao Bắc Âu lại sinh ra trinh thám u tối?
- Nghịch lý xã hội hoàn hảo: các nước Bắc Âu có tỉ lệ tội phạm nghiêm trọng thấp, phúc lợi tốt. Chính vì thế, tội ác trong truyện trở thành vết nứt trên một bề mặt nhẵn bóng — câu hỏi "chuyện này sao có thể xảy ra ở đây" mang sức nặng phê phán.
- Thiên nhiên và ánh sáng: mùa đông dài, đêm kéo dài nhiều giờ, cảnh quan vắng vẻ tạo không khí cô lập rất riêng.
- Truyền thống văn học xã hội: từ Ibsen, Strindberg, văn chương Bắc Âu quen nhìn thẳng vào mặt tối của gia đình và xã hội.
- Giải thưởng và mạng lưới: giải Chìa khoá Thuỷ tinh (Glasnyckeln), trao từ năm 1992 cho tiểu thuyết trinh thám Bắc Âu hay nhất, giúp các tác giả vượt biên giới ngôn ngữ nhỏ.
Màn ảnh nhỏ đưa Bắc Âu ra thế giới
Phim truyền hình góp phần lớn vào làn sóng này. Forbrydelsen (Đan Mạch, 2007, bản Anh ngữ gọi là The Killing) theo một vụ án suốt cả mùa phim, mỗi tập là một ngày điều tra. Bron/Broen (The Bridge, 2011), hợp tác Thuỵ Điển – Đan Mạch, mở đầu bằng một vụ việc nằm đúng ranh giới hai nước trên cây cầu Øresund, buộc cảnh sát hai bên phối hợp. Cả hai đều được làm lại phiên bản Mỹ, Anh, và khiến khán giả quốc tế quen với việc xem phim có phụ đề.
Trinh thám hiện đại khác thời hoàng kim ở đâu
| Thời hoàng kim | Hiện đại | |
|---|---|---|
| Thám tử | Thiên tài lập dị, ít đời tư | Người bình thường, nhiều vết thương, đời tư là một mạch truyện |
| Trọng tâm | Ai làm, làm cách nào | Vì sao, xã hội nào sinh ra tội ác |
| Kết thúc | Trật tự được khôi phục | Thường để lại dư vị, có khi công lý không trọn vẹn |
| Hình thức | Tiểu thuyết đứng riêng | Loạt dài, nhân vật thay đổi qua từng cuốn |
Góc nhìn hôm nay
Lưu ý cho người đọc: trinh thám Bắc Âu và tâm lý ly kỳ hiện đại thường nặng nề, có những chủ đề bạo lực, xâm hại được mô tả trực diện. Nên đọc giới thiệu trước khi chọn sách cho mình hay cho người thân, nhất là với độc giả trẻ.
Lộ trình gợi ý: bắt đầu bằng Roseanna hoặc Viên cảnh sát cười của Sjöwall – Wahlöö để thấy gốc rễ; đọc Kẻ sát nhân không mặt của Mankell; sau đó mới đến Cô gái có hình xăm rồng. Nếu thích không khí nhẹ nhàng hơn, Câu lạc bộ Án mạng Thứ Năm của Richard Osman là đối trọng dễ chịu. Ở Ystad, Thuỵ Điển, du khách có thể đi theo các địa điểm trong truyện Wallander; ở Stockholm có các tour đi bộ theo dấu Millennium.
Câu hỏi thường gặp
Trinh thám Bắc Âu là gì?
Là dòng truyện và phim phá án từ các nước Bắc Âu, nổi bật với điều tra viên mệt mỏi, giọng kể u tối và cái nhìn phê phán xã hội phúc lợi. Bộ Martin Beck của Sjöwall và Wahlöö (1965–1975) được coi là khởi nguồn.
Nên đọc trinh thám Bắc Âu nào trước?
Có thể bắt đầu bằng Roseanna hoặc Viên cảnh sát cười của Sjöwall và Wahlöö, rồi đến Kẻ sát nhân không mặt của Henning Mankell và Cô gái có hình xăm rồng của Stieg Larsson.
Stieg Larsson có viết tiếp Millennium không?
Không. Larsson mất năm 2004 trước khi bộ sách được in, chỉ để lại ba cuốn hoàn chỉnh. Các phần tiếp theo do tác giả khác viết theo uỷ quyền của nhà xuất bản và gia đình.
Hardboiled là gì?
Hardboiled là dòng trinh thám Mỹ ra đời cuối thập niên 1920, với thám tử tư làm thuê trong thành phố đầy tham nhũng và văn phong khô, gọn. Dashiell Hammett và Raymond Chandler là hai tác giả tiêu biểu.
Cozy mystery là gì?
Là trinh thám ấm cúng: thám tử nghiệp dư, bối cảnh làng nhỏ hoặc cộng đồng thân thuộc, không mô tả bạo lực, nhiều hài hước. Miss Marple của Agatha Christie là tổ tiên của dòng này.
