Knives Out (tên tiếng Việt khi chiếu rạp: Kẻ đâm lén, 2019) là phim trinh thám của đạo diễn – biên kịch Rian Johnson, với Daniel Craig vai thám tử Benoit Blanc và Ana de Armas vai cô hộ lý Marta. Với kinh phí khoảng 40 triệu USD, phim thu hơn 300 triệu USD toàn cầu và được đề cử Oscar Kịch bản gốc — chứng minh rằng kiểu phim "tìm thủ phạm trong một ngôi nhà lớn" của Agatha Christie, tưởng đã lỗi thời, vẫn hút khán giả. Thành công đó kéo theo hai phần tiếp trên Netflix, Glass Onion (2022) và Wake Up Dead Man (2025), cùng một làn sóng phim, phim truyền hình "whodunit" mới.
Whodunit là gì và vì sao từng bị coi là lỗi mốt
"Whodunit" là cách gọi tắt tiếng Anh của "Who done it?" — Ai làm? Đó là kiểu truyện cổ điển: một vụ án, một nhóm người tình nghi tụ tập ở một nơi khép kín (biệt thự, tàu, đảo), một thám tử, và màn cuối thám tử gom mọi người lại để vạch mặt thủ phạm. Kiểu truyện này nở rộ trong "thời hoàng kim" của trinh thám giữa hai cuộc thế chiến với Agatha Christie, Dorothy L. Sayers, Ellery Queen.
Trên màn ảnh, whodunit có những thời huy hoàng như Án mạng trên chuyến tàu tốc hành Phương Đông (1974), Death on the Nile (1978). Nhưng từ thập niên 1980, Hollywood chuộng phim hình sự hành động và phim kẻ giết người hàng loạt; whodunit lùi về truyền hình, bị coi là thể loại "của bà ngoại". Rian Johnson lớn lên với các phim chuyển thể Christie và từ lâu ấp ủ làm một whodunit hiện đại.
Knives Out làm gì khác
Bài này không tiết lộ lời giải. Chỉ nói về cấu trúc — thứ làm phim đặc biệt:
- Đổi thể loại giữa chừng. Khá sớm, phim cho khán giả thấy (hoặc tưởng là thấy) chuyện gì đã xảy ra đêm đó. Từ một whodunit, phim chuyển sang kiểu hồi hộp Hitchcock: ta biết một bí mật mà nhân vật khác không biết, và lo cho người giữ bí mật. Rồi đến cuối, phim quay lại làm whodunit thật sự.
- Nhân vật chính không phải thám tử. Trung tâm cảm xúc là Marta, một cô hộ lý con nhà nhập cư, người tốt nhất trong ngôi nhà. Chi tiết nhỏ mà quan trọng: Marta không thể nói dối mà không bị buồn nôn — một "máy phát hiện nói dối" sống mà thám tử khai thác rất khéo.
- Lời giải công bằng. Mọi manh mối quyết định đều được đặt trên màn hình từ trước. Xem lần hai, người xem nhận ra chúng nằm đó suốt.
- Có điều để nói. Gia đình giàu có nhà Thrombey, ai cũng tự nhận "tự lập" nhưng sống nhờ ông bố tiểu thuyết gia, là một bức chân dung châm biếm về đặc quyền và thái độ với người nhập cư.
Benoit Blanc: thám tử kiểu mới mà rất cũ
Daniel Craig đóng Benoit Blanc với giọng miền Nam nước Mỹ kéo dài, cách nói hoa mỹ và một sự tự tin có phần lố. Ban đầu Blanc có vẻ là chuyên gia vụng về — chính phim cũng đùa về điều đó. Nhưng như Columbo, sự lố bịch bề ngoài che một đầu óc kiên nhẫn. Blanc có triết lý riêng: ông ví vụ án như một chiếc bánh vòng có lỗ ở giữa, và phải lấp cái lỗ ấy để hiểu toàn bộ hình dạng.
Blanc nối tiếp truyền thống thám tử "người ngoài" — như Poirot là người Bỉ giữa giới thượng lưu Anh — nhìn thấy những điều mà người trong cuộc quá quen để nhận ra.
Rian Johnson học từ đâu
Johnson nhiều lần kể rằng nền móng của Knives Out là những cuốn sách Agatha Christie ông đọc từ nhỏ và các phim chuyển thể Christie thập niên 1970. Ông cũng nhắc đến Sleuth (1972) và Deathtrap (1982) — hai phim chuyển thể từ kịch, nơi các nhân vật đấu trí trong một ngôi nhà đầy đồ vật kỳ quặc. Ngôi nhà nhà Thrombey trong phim cũng là một "nhân vật": căn biệt thự cổ dùng để quay nằm ở Massachusetts, được trang trí như mê cung đồ cổ, đến mức nhân vật trong phim đùa rằng nó giống bộ đồ chơi phá án trên bàn cờ.
Johnson coi whodunit là thể loại "cởi mở nhất": nó có thể chứa hài kịch, châm biếm xã hội, chính kịch gia đình, miễn là giữ được một lời hứa với khán giả — câu đố phải giải được.
Ba phần phim Benoit Blanc
| Phim | Năm | Bối cảnh | Điểm đáng chú ý |
|---|---|---|---|
| Knives Out | 2019 | Biệt thự gia đình ở Massachusetts | Chiếu rạp, thu hơn 300 triệu USD; Christopher Plummer, Jamie Lee Curtis, Chris Evans, Toni Collette |
| Glass Onion | 2022 | Hòn đảo riêng của một tỷ phú công nghệ ở Hy Lạp | Netflix mua bản quyền hai phần tiếp với giá được báo chí đưa tin khoảng 450 triệu USD; chiếu rạp giới hạn một tuần rồi lên Netflix; đề cử Oscar Kịch bản chuyển thể |
| Wake Up Dead Man | 2025 | Một giáo xứ nhỏ ở vùng quê | Josh O'Connor vai một linh mục trẻ; không khí tối và mang màu sắc tôn giáo hơn |
Mỗi phần có dàn nhân vật hoàn toàn mới, chỉ giữ Benoit Blanc — đúng mô hình của Christie: một thám tử, mỗi cuốn một nhóm người, một nơi chốn.
Làn sóng whodunit sau Knives Out
- Kenneth Branagh làm loạt phim Poirot: Murder on the Orient Express (2017), Death on the Nile (2022), A Haunting in Venice (2023).
- Only Murders in the Building (từ 2021): loạt phim truyền hình hài – trinh thám về ba người hàng xóm làm podcast điều tra án mạng trong toà nhà của họ.
- See How They Run (2022): whodunit tự trào lấy bối cảnh hậu trường vở kịch The Mousetrap của Christie.
- Poker Face (2023): loạt phim của chính Rian Johnson, theo cấu trúc đảo ngược kiểu Columbo.
Lý do làn sóng này thành công có lẽ khá đơn giản: khán giả thích được mời tham gia. Một whodunit tốt là lời thách đố công khai — mọi thứ ở trước mắt, hãy tự đoán.
Góc nhìn hôm nay: xem Knives Out như một bài tập
Muốn xem có ích, thử cách này: xem lần đầu bình thường, ghi lại những gì mình nghi. Sau khi biết lời giải, xem lại 20 phút đầu và đếm xem có bao nhiêu manh mối đã được đặt sẵn. Bạn sẽ ngạc nhiên vì phim "công bằng" đến mức nào. Một bài tập nữa đáng thử: xem lại riêng những cảnh có Marta và tự hỏi ở mỗi cảnh, cô biết gì mà người khác không biết — đó chính là trục hồi hộp của cả bộ phim. Sau đó, đọc một cuốn Christie mà Rian Johnson hay nhắc đến như nguồn cảm hứng, ví dụ Án mạng trên chuyến tàu tốc hành Phương Đông hoặc Và rồi chẳng còn ai (And Then There Were None), để thấy những viên gạch cũ được xây lại thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Knives Out có mấy phần?
Loạt phim thám tử Benoit Blanc có ba phần: Knives Out (2019), Glass Onion (2022) và Wake Up Dead Man (2025). Mỗi phần là một vụ án độc lập với dàn nhân vật mới, chỉ giữ lại thám tử Benoit Blanc do Daniel Craig đóng.
Whodunit là gì?
Whodunit là kiểu truyện, phim trinh thám xoay quanh câu hỏi "ai là thủ phạm", thường có một nhóm nghi phạm ở nơi khép kín và màn vạch mặt cuối cùng. Agatha Christie là tác giả tiêu biểu nhất của kiểu truyện này.
Có cần xem Knives Out trước khi xem Glass Onion không?
Không bắt buộc, vì mỗi phần là một câu chuyện độc lập. Tuy vậy, xem theo thứ tự giúp hiểu thêm tính cách và cách làm việc của Benoit Blanc.
Knives Out được đề cử giải gì?
Knives Out được đề cử Oscar Kịch bản gốc xuất sắc. Phần hai Glass Onion được đề cử Oscar Kịch bản chuyển thể.
Ai đạo diễn Knives Out?
Rian Johnson vừa viết kịch bản vừa đạo diễn Knives Out và cả hai phần tiếp. Ông cũng là người làm loạt phim truyền hình Poker Face theo cấu trúc trinh thám đảo ngược.
