Hồi ức kẻ sát nhân (Memories of Murder, 2003) là phim của đạo diễn Bong Joon-ho, Song Kang-ho đóng chính, dựa trên chuỗi án mạng có thật ở vùng Hwaseong, Hàn Quốc, từ năm 1986 đến 1991 — vụ án không phá được suốt gần 30 năm. Phim không kể một cuộc phá án thành công, mà kể về những người điều tra bất lực trước một vụ án vượt quá khả năng của họ và của thời đại họ. Năm 2019, nhờ phân tích ADN, cảnh sát Hàn Quốc mới xác định được thủ phạm. Bộ phim cũng mở đường cho làn sóng phim hình sự Hàn Quốc được cả thế giới chú ý.
Bối cảnh: một vùng quê, một thập niên thiếu công cụ
Phim lấy bối cảnh vùng nông thôn tỉnh Gyeonggi cuối thập niên 1980. Bài này không đi vào chi tiết các vụ án; điều đáng bàn là cách điều tra mà phim tái hiện — và vì sao nó thất bại.
Hai thám tử chính đại diện cho hai cách làm việc:
- Park Doo-man (Song Kang-ho): cảnh sát địa phương, tin vào "con mắt nhìn người". Ông tự hào có thể đoán ai có tội chỉ bằng cách nhìn vào mắt, và sẵn sàng ép lời khai.
- Seo Tae-yoon (Kim Sang-kyung): thám tử từ Seoul xuống, tin vào giấy tờ, logic và chứng cứ. "Tài liệu không bao giờ nói dối" là niềm tin của anh.
Cái hay của phim là cả hai cách đều không đủ. Cách của Park dẫn tới bắt nhầm người. Cách của Seo đòi hỏi những công cụ mà vùng quê Hàn Quốc năm 1986 không có. Và khi vụ án kéo dài, chính người tin vào lý trí nhất lại là người mất kiểm soát.
Những sai lầm điều tra phim chỉ ra
| Sai lầm trong phim | Vì sao nguy hiểm | Khoa học điều tra ngày nay nói gì |
|---|---|---|
| Hiện trường không được bảo vệ, người hiếu kỳ giẫm đạp | Dấu vết bị lẫn, bị mất trước khi được thu thập | Khoanh vùng hiện trường, ghi nhận mọi người ra vào — tinh thần của nguyên lý trao đổi Locard |
| Tin vào trực giác "nhìn mặt là biết" | Định kiến dẫn tới nghi oan | Trực giác chỉ là giả thuyết, phải được chứng cứ kiểm chứng |
| Ép lời khai | Lời thú tội giả, người vô tội bị kết án, thủ phạm thật vẫn tự do | Lời khai cưỡng ép không đáng tin; nhiều nước ghi hình toàn bộ buổi hỏi cung |
| Phải gửi mẫu ra nước ngoài phân tích, chờ rất lâu | Chậm trễ, kết quả không kết luận được | Phân tích ADN nay làm được nhanh hơn với mẫu rất nhỏ |
Phim không phán xét nhân vật bằng con mắt hôm nay. Nó cho thấy họ làm hết sức trong điều kiện có thật — và chính điều đó làm phim đau đớn.
Năm 2019: vụ án được giải bằng ADN
Tháng 9/2019, cảnh sát Hàn Quốc công bố đã xác định được nghi phạm nhờ đối chiếu ADN từ các tang vật được lưu giữ với công nghệ mới: Lee Choon-jae, khi đó đang thụ án chung thân trong tù từ năm 1994 vì một tội khác. Ông ta sau đó thừa nhận các vụ án. Do thời hiệu truy tố các vụ ở Hwaseong đã hết, ông ta không bị xét xử thêm cho những vụ này.
Câu chuyện có một hệ quả quan trọng: một người đàn ông họ Yoon từng bị kết án năm 1989 cho một trong các vụ và đã ngồi tù khoảng 20 năm. Sau lời thú nhận của Lee, vụ án được xét xử lại và năm 2020 toà tuyên ông vô tội. Đây là minh hoạ đúng điều phim cảnh báo từ năm 2003: ép lời khai và tin vào "cảm giác" có thể tạo ra một người tù oan.
Bong Joon-ho kể rằng khi làm phim, ông luôn nghĩ thủ phạm có thể đang sống đâu đó và thậm chí có thể ra rạp xem phim. Cảnh kết nổi tiếng — Song Kang-ho nhìn thẳng vào ống kính — được ông giải thích là cái nhìn hướng về chính người đó, nếu người đó đang ngồi trong khán phòng.
Một manh mối đáng chú ý trong phim
Phim có một chi tiết điều tra rất hay: một nữ cảnh sát trong đội để ý rằng những đêm xảy ra án, đài phát thanh địa phương đều phát cùng một bài hát theo yêu cầu thính giả, và những đêm đó đều mưa. Từ đó đội điều tra lần theo những lá thư gửi yêu cầu bài hát. Chi tiết này minh hoạ đúng tinh thần của điều tra: đi tìm mẫu hình lặp lại trong dữ liệu tưởng không liên quan, thay vì chỉ dựa vào trực giác về con người.
Nguồn gốc: từ sân khấu đến màn ảnh
Kịch bản phim dựa trên vở kịch Nal boreo wayo (Hãy đến gặp tôi, 1996) của Kim Kwang-rim. Bong Joon-ho dành nhiều thời gian đọc tài liệu, báo chí và gặp những người từng liên quan đến cuộc điều tra. Phim có sự pha trộn đặc trưng của ông: những cảnh hài hước gần như vụng về đặt cạnh những khoảnh khắc nặng nề, khiến khán giả cười rồi ngượng vì đã cười.
Làn sóng phim hình sự Hàn Quốc
Hồi ức kẻ sát nhân ra đời đúng lúc điện ảnh Hàn Quốc bùng nổ. Một vài mốc giúp hiểu dòng chảy này:
- 2003 — cùng năm với Hồi ức kẻ sát nhân, Oldboy của Park Chan-wook ra mắt và đoạt Giải thưởng lớn ở Cannes năm 2004.
- 2009 — Mother của Bong Joon-ho: một người mẹ tự điều tra để minh oan cho con trai.
- 2016 — loạt phim truyền hình Signal của đài tvN: thám tử hiện tại liên lạc với thám tử quá khứ qua một chiếc bộ đàm để giải các vụ án tồn đọng, lấy cảm hứng một phần từ chính vụ Hwaseong.
- 2019 — Ký sinh trùng của Bong Joon-ho đoạt Cành cọ vàng và sau đó bốn giải Oscar, trong đó có Phim hay nhất — phim không nói tiếng Anh đầu tiên đạt giải này.
- 2022 — Quyết tâm chia tay (Decision to Leave) của Park Chan-wook, chuyện một thám tử và nghi phạm, đem về giải Đạo diễn xuất sắc ở Cannes.
Điểm chung của phim hình sự Hàn Quốc giai đoạn này: không ngại để cảnh sát sai, không ngại kết thúc không trọn vẹn, và luôn đặt câu hỏi về xã hội đằng sau tội ác.
Góc nhìn hôm nay: xem phim như một ca nghiên cứu
Ai quan tâm đến khoa học điều tra nên xem Hồi ức kẻ sát nhân cùng với việc đọc về lịch sử ADN trong điều tra: phương pháp "dấu vân tay ADN" được Alec Jeffreys phát triển ở Anh năm 1984–1986, chỉ ít năm trước khi vụ án trong phim xảy ra, nhưng phải mất nhiều thập kỷ mới đủ nhạy để giải được vụ Hwaseong. Bài học lớn nhất của phim là sự khiêm tốn: một cuộc điều tra giỏi biết lưu giữ chứng cứ cẩn thận cho những công nghệ chưa ra đời.
Câu hỏi thường gặp
Hồi ức kẻ sát nhân có dựa trên chuyện có thật không?
Có. Phim dựa trên chuỗi án mạng có thật ở vùng Hwaseong, Hàn Quốc từ năm 1986 đến 1991. Vụ án không phá được trong nhiều năm, đến năm 2019 cảnh sát mới xác định được thủ phạm nhờ phân tích ADN.
Thủ phạm trong vụ Hwaseong đã bị bắt chưa?
Năm 2019, cảnh sát xác định nghi phạm là Lee Choon-jae, người đã ở trong tù từ năm 1994 vì một tội khác, và ông ta đã thừa nhận. Do thời hiệu đã hết, ông ta không bị xét xử thêm cho các vụ ở Hwaseong.
Cảnh kết của Hồi ức kẻ sát nhân có ý nghĩa gì?
Ở cảnh kết, nhân vật của Song Kang-ho nhìn thẳng vào ống kính. Đạo diễn Bong Joon-ho giải thích đó là cái nhìn hướng về thủ phạm thật, người lúc ấy chưa bị bắt và có thể đang ngồi trong rạp xem phim.
Ai đạo diễn Hồi ức kẻ sát nhân?
Phim do Bong Joon-ho đạo diễn, ra mắt năm 2003. Ông sau này nổi tiếng thế giới với Ký sinh trùng, phim đoạt Cành cọ vàng và bốn giải Oscar.
Có người bị kết án oan trong vụ Hwaseong không?
Có. Một người đàn ông bị kết án năm 1989 cho một trong các vụ đã ngồi tù khoảng 20 năm. Sau khi thủ phạm thật thú nhận, vụ án được xét xử lại và năm 2020 ông được tuyên vô tội.
