Giám định độc chất: từ phép thử Marsh năm 1836 đến phòng thí nghiệm

Giám định độc chất là ngành tìm và định lượng chất độc, thuốc, rượu trong cơ thể hoặc đồ vật để trả lời câu hỏi: chất nào, bao nhiêu, có đủ gây hại không. Cột mốc mở đầu ngành hiện đại là phép thử Marsh năm 1836 — phương pháp đầu tiên phát hiện được lượng rất nhỏ thạch tín (asen) một cách đáng tin, chấm dứt thời kỳ mà đầu độc bằng thạch tín gần như không thể chứng minh. Ngày nay phòng thí nghiệm dùng máy sắc ký và khối phổ, phát hiện được hàng nghìn chất ở nồng độ cực thấp.

Thời "bột thừa kế": vì sao thạch tín đáng sợ

Ở châu Âu thế kỷ 17–19, thạch tín trắng (asen trioxit) dễ mua — dùng để diệt chuột, làm thuốc, nhuộm màu. Nó gần như không mùi, không vị rõ, và triệu chứng ngộ độc giống bệnh đường ruột thường gặp như tả hay lỵ. Người Pháp đặt cho nó biệt danh mỉa mai "poudre de succession" — bột thừa kế.

Thầy thuốc thời đó có nghi ngờ cũng khó chứng minh. Các phép thử cũ chỉ phát hiện được lượng lớn, và kết quả thường không đủ thuyết phục trước toà.

Ở phương Đông, người xưa có kinh nghiệm thử độc bằng bạc: trâm bạc, đũa bạc xỉn đen thì cho là có độc. Sách Tẩy oan tập lục của Tống Từ thời Nam Tống cũng nhắc tới cách dùng kim bạc. Cách này có cơ sở một phần: thạch tín luyện thô thời xưa thường lẫn hợp chất lưu huỳnh, mà bạc gặp lưu huỳnh thì xỉn đen. Nhưng thạch tín tinh khiết không làm bạc đổi màu, còn trứng, hành tỏi lại có thể làm bạc xỉn — nên đũa bạc không phải phép thử độc đáng tin.

James Marsh và phép thử năm 1836

James Marsh là nhà hoá học người Anh làm việc ở Xưởng vũ khí Hoàng gia Woolwich. Năm 1832, ông được mời làm chứng trong vụ John Bodle bị buộc tội đầu độc ông nội. Marsh phát hiện được thạch tín bằng phương pháp cũ, nhưng mẫu đã hỏng khi trình trước bồi thẩm đoàn, và bị cáo được tha. Sau này chính người đó thú nhận.

Bực bội vì thất bại, Marsh tìm một phép thử nhạy hơn và rõ ràng hơn. Năm 1836, ông công bố phương pháp của mình. Nói đơn giản: mẫu nghi vấn được xử lý để nếu có asen thì nó chuyển thành một chất khí; khí này được đốt nóng hoặc hướng ngọn lửa vào một mặt sứ lạnh, và asen đọng lại thành một lớp gương đen bóng óng ánh. Lớp gương này nhìn thấy được bằng mắt, giữ lại được làm vật chứng, và phát hiện được lượng rất nhỏ.

Marsh không thu lợi bao nhiêu từ phát minh và qua đời trong cảnh túng thiếu năm 1846, nhưng phép thử mang tên ông đã thay đổi ngành pháp y.

Vụ Marie Lafarge năm 1840: phép thử ra toà

Năm 1840, ở vùng Corrèze (Pháp), Charles Lafarge chết sau một thời gian ốm. Vợ ông, Marie Lafarge, bị nghi đã đầu độc chồng bằng thạch tín. Các chuyên gia địa phương làm phép thử Marsh nhưng không tìm thấy asen trong thi thể, gây xôn xao.

Toà mời Mathieu Orfila — nhà độc chất học hàng đầu châu Âu thời đó, tác giả bộ chuyên luận về chất độc xuất bản đầu thập niên 1810, sau này được gọi là cha đẻ của ngành độc chất học. Orfila làm lại phép thử cẩn thận hơn, tìm thấy asen, và chỉ ra rằng asen không đến từ đất nghĩa trang. Marie Lafarge bị kết án.

Đây là một trong những vụ đầu tiên mà giới báo chí khắp châu Âu theo dõi quanh một chứng cứ hoá học. Đến nay vẫn có người cho rằng bà vô tội, và tranh luận về độ chính xác của các phép thử thời đó vẫn còn — nhưng vụ án đã khẳng định vai trò của nhà khoa học trước toà.

Những bước tiến tiếp theo

"Liều lượng làm nên chất độc"

Ý tưởng nổi tiếng nhất của ngành thường được gán cho Paracelsus, thầy thuốc Thuỵ Sĩ thế kỷ 16: mọi chất đều có thể độc, chỉ liều lượng quyết định nó là thuốc hay độc. Nước uống quá nhiều trong thời gian ngắn cũng gây ngộ độc; nhiều loại thuốc chữa bệnh ở liều cao trở thành nguy hiểm.

Vì thế giám định độc chất không chỉ hỏi "có hay không" mà còn hỏi "bao nhiêu". Một số chất có sẵn tự nhiên trong cơ thể hoặc sinh ra sau khi chết; một số chất phân huỷ nhanh. Người giám định phải biết rõ nồng độ bình thường, nồng độ gây hại, và chất đó thay đổi ra sao theo thời gian — đó là phần khó nhất của nghề, khó hơn nhiều so với việc chạy máy.

Napoleon có bị đầu độc không? Một tranh luận khoa học

Napoleon mất năm 1821 trên đảo Saint Helena. Từ những năm 1960, phân tích vài sợi tóc được cho là của ông cho thấy hàm lượng asen cao, làm nổi lên giả thuyết ông bị đầu độc. Những năm sau, các nghiên cứu khác chỉ ra nguồn phơi nhiễm khác có thể có, như giấy dán tường màu xanh lục thời đó chứa hợp chất asen.

Năm 2008, một nhóm nghiên cứu ở Ý phân tích tóc của Napoleon từ nhiều giai đoạn trong đời — lúc nhỏ, lúc lưu đày ở Elba, lúc chết — và tóc của vợ con ông. Họ thấy asen cao ở mọi giai đoạn, kể cả thời thơ ấu, và người cùng thời nhìn chung đều có mức asen cao hơn người ngày nay nhiều. Kết luận của nhóm này nghiêng về phơi nhiễm môi trường lâu dài chứ không phải đầu độc. Phần lớn giới sử học cho rằng ông mất vì bệnh dạ dày, dù tranh luận chưa hoàn toàn khép lại.

Câu chuyện cho thấy một nguyên tắc: con số một mình không nói gì; phải so với mức nền của chính thời đại và chính môi trường ấy.

Góc nhìn hôm nay: độc chất học trong đời thường

Phần lớn công việc của ngành ngày nay không liên quan tới án mạng mà tới đời sống: nồng độ cồn của người lái xe, ngộ độc thực phẩm, ngộ độc thuốc ở trẻ em, ngộ độc rượu pha cồn công nghiệp, nấm độc, kiểm tra doping thể thao. Vài điều nên nhớ:

• Nghi ngộ độc thì đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất ngay, mang theo vỏ hộp, chai lọ, thức ăn nghi vấn. Không tự gây nôn khi chưa có hướng dẫn của nhân viên y tế.
• Không tin vào cách thử độc dân gian như đũa bạc, trứng gà, nhỏ thử vào da.
• Cất thuốc, hoá chất tẩy rửa, thuốc diệt chuột ngoài tầm với của trẻ, không đựng hoá chất vào chai nước uống.
• Chỉ uống rượu có nguồn gốc rõ ràng.

Muốn đọc thêm, cuốn The Poisoner's Handbook của Deborah Blum kể về Charles Norris và Alexander Gettler ở New York đầu thế kỷ 20; cuốn The Arsenic Century của James C. Whorton viết về thạch tín trong đời sống nước Anh thời Victoria.