Dấu giày và vết bánh xe cho người điều tra biết ba nhóm thông tin: loại giày hay loại lốp (hãng, mẫu, cỡ), đặc điểm riêng của chính chiếc giày hay chiếc lốp đó (chỗ mòn, vết cắt, sỏi kẹt), và cách người hoặc xe đã di chuyển (hướng đi, đi hay chạy, xe rẽ hướng nào). Nhóm thứ hai mới có giá trị nhận dạng; hai nhóm còn lại chủ yếu giúp thu hẹp phạm vi và dựng lại diễn biến.
Một trong những dấu vết cổ nhất của nghề truy tìm
Lần theo dấu chân là kỹ năng có từ thời săn bắt. Thợ săn ở nhiều nền văn hoá đọc được dấu chân thú để biết con vật đi lúc nào, nặng hay nhẹ, có bị thương không. Ở nông thôn Việt Nam xưa, người ta vẫn lần theo dấu chân trên bờ ruộng, dấu bùn trên thềm nhà khi mất trâu, mất lúa — kỹ năng truyền miệng chứ không có sách.
Trong lịch sử pháp y phương Tây, một vụ ở vùng Kirkcudbright, Scotland năm 1786 thường được nhắc là ví dụ sớm: dấu giày để lại trên đất ẩm được so với giày của một người đàn ông địa phương, và cùng với các chứng cứ khác đã dẫn tới bản án. Từ cuối thế kỷ 19, các sách hướng dẫn điều tra như của Hans Gross (Áo, 1893) đã dành hẳn chương cho việc ghi nhận và đúc khuôn dấu chân.
Đặc điểm nhóm và đặc điểm riêng
Đây là khái niệm then chốt của mọi loại dấu vết hình dạng, không riêng dấu giày.
| Đặc điểm nhóm | Đặc điểm riêng | |
|---|---|---|
| Là gì | Những gì mọi chiếc giày cùng mẫu, cùng cỡ đều có | Những gì chỉ chiếc giày này có, hình thành qua quá trình sử dụng |
| Ví dụ | Hoa văn đế, logo đúc nổi, cỡ giày, hình dáng mũi giày | Vết cắt do giẫm mảnh kính, sỏi kẹt trong rãnh, chỗ đế mòn lệch vì dáng đi, vết vá |
| Giá trị | Thu hẹp: "một đôi giày thể thao mẫu X, cỡ 42" | Nhận dạng: "chính đôi giày này" |
Một mẫu giày bán chạy có thể có hàng trăm nghìn đôi giống nhau, nên chỉ trùng hoa văn đế thì chưa nói được nhiều. Nhưng khi đế đã mòn và có những vết cắt ngẫu nhiên ở đúng vị trí trùng với dấu ở hiện trường, khả năng một đôi khác cũng có đúng tổ hợp ấy giảm đi rất nhiều.
Cách mòn đế còn phản ánh dáng đi: người đi chân vòng kiềng thường mòn mép ngoài, người bước chân bẹt thường mòn mép trong. Đây là gợi ý chứ không phải kết luận — giày cũ mua lại, giày đi chung giữa anh em trong nhà đều làm mọi thứ phức tạp hơn.
Dấu chân trên hiện trường được ghi lại thế nào
Dấu chân chia làm hai loại. Dấu in hai chiều để lại trên bề mặt cứng: bụi trên sàn gạch, nước hay bùn trên nền nhà, vết trên giấy hay cánh cửa bị đạp. Dấu lún ba chiều để lại trên chất mềm: đất ẩm, cát, tuyết.
- Chụp ảnh trước tiên, luôn có thước tỷ lệ đặt cạnh và máy ảnh vuông góc với mặt dấu, chiếu đèn xiên một góc thấp để làm nổi gờ hoa văn.
- Dấu bụi có thể nhấc lên bằng tấm phim tích điện tĩnh: bụi bám sang tấm phim, giữ nguyên hình đế giày. Tấm gel dính cũng dùng cho bề mặt nhẵn.
- Dấu lún được đúc khuôn bằng thạch cao nha khoa (dental stone), cứng và mịn hơn thạch cao thường nên giữ được chi tiết nhỏ. Dấu trên tuyết cần phun lớp sáp riêng trước khi đổ khuôn để khuôn không làm tan tuyết.
- Dấu máu hay dấu mờ được làm hiện bằng hoá chất chuyên dụng rồi chụp lại.
Một chuỗi dấu chân liên tiếp còn có giá trị riêng: khoảng cách giữa các bước, góc mở bàn chân, độ sâu phần gót và phần mũi cho biết người đó đi bình thường, đi vội hay chạy, có mang vật nặng không. Các công thức ước chiều cao từ cỡ chân và độ dài bước chân chỉ cho khoảng rộng, dùng để định hướng chứ không đủ làm chứng cứ.
Vết bánh xe: lốp nói gì về chiếc xe
Vết bánh xe cũng có đặc điểm nhóm và riêng, giống dấu giày. Hoa văn gai lốp và bề rộng mặt lốp cho biết loại lốp, từ đó gợi ý loại xe. Các nhà sản xuất lốp và một số cơ quan cảnh sát duy trì thư viện mẫu hoa văn để đối chiếu.
Khi có vết của cả bốn bánh, người điều tra đo thêm hai thông số của chính chiếc xe:
- Vệt bánh (track width): khoảng cách giữa tâm hai bánh cùng trục.
- Chiều dài cơ sở (wheelbase): khoảng cách giữa trục trước và trục sau, đo được khi xe rẽ hoặc lùi để lại vết rõ.
Hai con số này tra theo bảng thông số của nhà sản xuất có thể loại bỏ nhiều mẫu xe. Còn đặc điểm riêng — chỗ gai mòn không đều, vết rách, đinh găm vào lốp — mới cho phép so với một chiếc lốp cụ thể.
Ở nông thôn, vết bánh xe bò, xe công nông, xe máy trên đường đất cũng được những người làm nghề quan sát theo cách tương tự: lốp nào, có chở nặng không (vết lún sâu), đi về hướng nào (đất bị đẩy dồn về phía sau so với chiều chạy).
Giới hạn của dấu giày và vết lốp
Báo cáo năm 2009 của Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Mỹ và báo cáo năm 2016 của Hội đồng Cố vấn Khoa học và Công nghệ của Tổng thống Mỹ (PCAST) đều lưu ý rằng các ngành so sánh dấu vết hình dạng còn thiếu nghiên cứu về tỷ lệ sai. Chuyên gia giỏi nhìn ra rất nhiều, nhưng khi kết luận "chính chiếc giày này", họ cần nói rõ độ chắc chắn và cơ sở.
Các vấn đề thực tế:
- Dấu vết hiếm khi trọn vẹn: một nửa gót, một mảng mũi giày, chồng lên dấu của người khác.
- Bề mặt biến dạng: đất khô dần thì dấu co lại, mưa làm nhoè, tuyết tan làm giãn.
- Thời gian: giày tiếp tục mòn sau ngày xảy ra vụ việc, nên so với giày tìm thấy vài tháng sau có thể lệch.
- Hiện trường bị giẫm đạp: người nhà, hàng xóm, lực lượng cứu hộ đến trước là chuyện bình thường, và dấu của họ chồng lên dấu cần tìm.
Góc nhìn hôm nay: điều người thường có thể làm
Trong đời sống, dấu chân và vết bánh xe hay gặp nhất trong các vụ trộm vặt: dấu giày trên bậu cửa sổ, vết xe máy trong ngõ đất, dấu bùn trên nền nhà. Nếu nhà bị trộm:
- Đừng đi lại qua chỗ có dấu chân, đừng lau nhà, đừng quét sân.
- Chụp ảnh dấu vết từ trên xuống, đặt một vật quen thuộc có kích thước rõ (đồng xu, bao diêm, thước kẻ) bên cạnh để biết tỷ lệ.
- Nếu trời sắp mưa, có thể úp nhẹ một cái thau hoặc tấm bìa cứng lên dấu ngoài sân, không chạm vào mặt dấu.
- Báo công an xã/phường nơi gần nhất và kể cả những gì bạn đã chạm vào trước khi phát hiện.
Muốn tìm hiểu thêm, sách nhập môn khoa học hình sự bằng tiếng Anh như Criminalistics: An Introduction to Forensic Science của Richard Saferstein có chương riêng về dấu in và vết hằn; các tài liệu công khai của FBI và Hội Nhận dạng Quốc tế (IAI) mô tả quy trình đúc khuôn, chụp ảnh dấu giày khá chi tiết.
Câu hỏi thường gặp
Dấu giày có chứng minh được ai đã ở hiện trường không?
Chỉ khi có đặc điểm riêng như vết cắt, chỗ mòn, sỏi kẹt trùng khớp ở đúng vị trí. Nếu chỉ trùng hoa văn đế và cỡ giày, kết luận chỉ là "một đôi cùng mẫu, cùng cỡ", vì có thể có rất nhiều đôi như vậy.
Từ dấu chân có đoán được chiều cao không?
Có thể ước lượng thô từ cỡ chân và độ dài bước, nhưng sai số lớn vì còn phụ thuộc dáng đi, giày dép, địa hình. Con số này chỉ dùng để định hướng tìm kiếm, không đủ làm chứng cứ.
Đúc khuôn dấu chân bằng gì?
Người làm nghề dùng thạch cao nha khoa (dental stone) vì cứng và giữ được chi tiết nhỏ hơn thạch cao xây dựng. Dấu trên tuyết phải phủ một lớp sáp chuyên dụng trước khi đổ khuôn.
Vết bánh xe cho biết điều gì về chiếc xe?
Hoa văn và bề rộng lốp gợi ý loại lốp; khoảng cách giữa hai bánh cùng trục và giữa hai trục giúp loại trừ nhiều mẫu xe. Muốn khẳng định một chiếc lốp cụ thể thì cần đặc điểm riêng như vết rách hay chỗ mòn bất thường.
Nhà bị trộm có dấu chân thì nên làm gì?
Giữ nguyên hiện trường, không lau quét, chụp ảnh dấu vết kèm một vật có kích thước rõ để biết tỷ lệ, rồi báo công an xã/phường nơi gần nhất. Nếu dấu ở ngoài trời mà sắp mưa thì che nhẹ bên trên, không chạm vào mặt dấu.
