Giám định chữ viết tay là so sánh chữ viết hoặc chữ ký cần xác minh với mẫu chữ thật của một người, dựa trên thói quen viết khó thay đổi: cách nối nét, độ nghiêng, nhịp bút, áp lực, tỷ lệ các chữ. Giám định tài liệu rộng hơn thế: kiểm tra giấy, mực, máy in, dấu đóng, dấu vết tẩy xoá để biết một văn bản có bị làm giả hay sửa chữa không. Đây là ngành có bề dày hơn một thế kỷ, nhưng cũng từng gây ra một trong những vụ án oan nổi tiếng nhất lịch sử châu Âu.
Vì sao chữ viết lại "tố cáo" người viết
Khi mới học viết, ta vẽ từng chữ theo mẫu. Sau nhiều năm, việc viết thành phản xạ: tay chạy theo thói quen mà ta không còn để ý. Những thói quen ấy rất riêng — chữ "g" đuôi vòng hay đuôi thẳng, nét gạch ngang chữ "đ" dài hay ngắn, khoảng cách giữa các chữ, chỗ nhấc bút, hướng đi của nét đầu tiên.
Không ai viết hai chữ ký giống hệt nhau. Nhưng chữ ký thật của một người dao động trong một biên độ quen thuộc. Người giám định không tìm "giống hệt", mà xem chữ cần xác minh có nằm trong biên độ dao động tự nhiên của người đó hay không. Thật trớ trêu, hai chữ ký giống nhau tuyệt đối đến từng milimét lại là dấu hiệu đáng ngờ: có thể một cái được đồ lại từ cái kia.
Dấu hiệu chữ ký bị bắt chước
Người bắt chước chữ ký của người khác phải chú ý vào hình dáng, nên nhịp viết mất tự nhiên. Các dấu hiệu chuyên gia thường tìm:
- Nét run: đường nét rung nhẹ, thấy rõ khi phóng to, do viết chậm và dè dặt.
- Đầu nét và cuối nét cùn: chữ ký thật thường bắt đầu và kết thúc bằng nét vuốt nhọn vì tay đang chuyển động; chữ bắt chước hay đặt bút xuống rồi mới đi, nhấc bút lên khi đã dừng.
- Nhấc bút ở chỗ lạ: dừng lại giữa một nét lẽ ra liền mạch để nhìn mẫu.
- Áp lực đều đều: chữ thật có chỗ đậm chỗ nhạt theo nhịp; chữ bắt chước thường đè đều tay.
- Dấu vết phác trước: vết bút chì, vết hằn mờ bên dưới nét mực.
Không dấu hiệu nào một mình là bằng chứng. Người lớn tuổi, người đang ốm, người ký vội trên mặt bàn gồ ghề cũng có chữ run, chữ đứt. Vì vậy giám định viên cần nhiều mẫu chữ thật, tốt nhất là mẫu viết trong cùng giai đoạn và trong hoàn cảnh tự nhiên (giấy tờ cũ, thư từ), không chỉ mẫu viết tại chỗ theo yêu cầu.
Vụ Dreyfus: khi giám định chữ viết đi sai đường
Năm 1894, phản gián Pháp tìm thấy một tờ giấy viết tay (thường gọi là bordereau, "bản kê") trong thùng rác của Đại sứ quán Đức ở Paris, liệt kê các tài liệu quân sự sắp được chuyển cho phía Đức. Nghi ngờ đổ vào đại uý Alfred Dreyfus, một sĩ quan gốc Do Thái.
Các chuyên gia so chữ viết không thống nhất. Alphonse Bertillon — người nổi tiếng với hệ thống đo người, không phải chuyên gia chữ viết — đưa ra một lý thuyết phức tạp rằng Dreyfus đã cố tình "giả chữ của chính mình" để sau này chối. Lập luận ấy góp phần đưa Dreyfus ra toà án binh và đày ra Đảo Quỷ ở Guyane thuộc Pháp.
Năm 1896, sĩ quan Georges Picquart phát hiện chữ viết trên bản kê trùng với chữ của một sĩ quan khác, Ferdinand Walsin Esterhazy. Vụ việc chia rẽ nước Pháp suốt nhiều năm, với bài báo "J'accuse…!" nổi tiếng của nhà văn Émile Zola năm 1898. Mãi tới năm 1906, Dreyfus mới được minh oan hoàn toàn.
Bài học còn nguyên giá trị: định kiến của người điều tra có thể "nhìn thấy" sự trùng khớp mà nó muốn thấy. Giám định chữ viết hiện đại vì vậy coi trọng việc làm mù — người giám định không nên biết trước ai là nghi phạm hay điều gì đang được kỳ vọng.
Không chỉ chữ: giấy, mực và máy in
| Đối tượng | Kiểm tra gì | Phát hiện được gì |
|---|---|---|
| Giấy | Hình mờ (watermark), sợi giấy, chất làm trắng quang học phát sáng dưới tia cực tím | Giấy sản xuất sau ngày ghi trên văn bản |
| Mực | Màu dưới các dải ánh sáng khác nhau, thành phần hoá học | Một dòng chữ viết thêm bằng cây bút khác |
| Vết hằn | Chữ in hằn từ trang viết bên trên, làm hiện bằng thiết bị tĩnh điện (ESDA) | Nội dung của tờ giấy đã bị xé đi |
| Máy in, máy photocopy | Lỗi lặp lại của trống, đầu phun; vệt chấm vàng li ti mà nhiều máy in laser màu in kèm | Văn bản in từ máy nào, khi nào (ở mức gợi ý) |
| Tẩy xoá, dán ghép | Soi xiên, soi xuyên sáng, tia hồng ngoại | Chữ cũ dưới lớp tẩy, chữ ký cắt dán từ văn bản khác |
Thiết bị so sánh phổ video (VSC) cho phép chiếu một tài liệu dưới nhiều dải ánh sáng: hai loại mực trông giống hệt bằng mắt có thể phản ứng khác nhau dưới tia hồng ngoại, để lộ con số "1" đã bị sửa thành "7".
Nhật ký Hitler giả năm 1983
Tháng 4/1983, tạp chí Stern của Tây Đức công bố đã mua được 60 cuốn nhật ký được cho là của Hitler, trả một khoản tiền rất lớn. Một số chuyên gia chữ viết ban đầu xác nhận là thật — vì mẫu chữ "thật" họ dùng để so cũng do chính người làm giả tạo ra.
Chỉ trong khoảng hai tuần, Viện Liên bang Đức về kiểm định vật liệu và cơ quan lưu trữ liên bang kết luận đây là đồ giả: giấy chứa chất làm trắng quang học và sợi chỉ đóng gáy có polyester, những thứ chỉ phổ biến sau chiến tranh. Người làm giả, Konrad Kujau, và nhà báo trung gian bị kết án năm 1985.
Vụ này cho thấy hai điều: giám định chữ viết chỉ tốt bằng mẫu so sánh, và phân tích vật liệu thường nói thẳng hơn chữ viết.
Góc nhìn hôm nay: chữ ký trong thời số và việc tự bảo vệ
Chữ ký tay vẫn dùng hằng ngày: hợp đồng mua bán, giấy vay tiền, giấy uỷ quyền, sổ sách gia đình. Vài thói quen nhỏ giúp tránh rắc rối:
- Không ký vào giấy trắng hoặc giấy còn để trống nhiều dòng; gạch chéo phần trống trước khi ký.
- Ghi rõ họ tên và ngày bên cạnh chữ ký trên giấy quan trọng; ký nháy từng trang với văn bản nhiều trang.
- Không đưa bản chụp chữ ký, căn cước rõ nét cho người lạ qua mạng — đây là nguyên liệu cho giấy tờ giả.
- Giữ bản sao những văn bản đã ký.
Khi nghi chữ ký của mình bị giả, nên hỏi luật sư hoặc báo cơ quan công an nơi gần nhất để được hướng dẫn trưng cầu giám định ở cơ quan có thẩm quyền; tự so bằng mắt không có giá trị giải quyết tranh chấp. Chữ ký số và xác thực điện tử ngày càng phổ biến cũng có lý do: chúng dựa trên mã hoá, không dựa trên nét bút.
Muốn đọc thêm, cuốn Questioned Documents (1910) của Albert S. Osborn — được coi là sách nền của ngành tại Mỹ — đã thuộc phạm vi công cộng. Về vụ Dreyfus, có nhiều sách sử và cả phim J'accuse (2019) của Pháp.
Câu hỏi thường gặp
Giám định chữ ký có chính xác không?
Khá đáng tin khi có đủ mẫu chữ thật cùng giai đoạn và chữ cần giám định đủ dài. Với chữ ký ngắn, mẫu so sánh ít hoặc người viết đang ốm, kết luận thường chỉ ở mức "có khả năng" chứ không chắc chắn.
Làm sao nhận biết chữ ký giả?
Chuyên gia tìm nét run, đầu và cuối nét cùn, chỗ nhấc bút bất thường, áp lực đều đều và dấu vết phác bên dưới. Không dấu hiệu nào một mình là bằng chứng, vì tuổi tác hay bệnh tật cũng làm chữ thay đổi.
Vụ Dreyfus liên quan gì đến giám định chữ viết?
Năm 1894, đại uý Alfred Dreyfus bị kết tội làm gián điệp một phần dựa trên so sánh chữ viết sai lầm, trong đó có lập luận của Alphonse Bertillon. Chữ viết thật là của Esterhazy; Dreyfus được minh oan năm 1906.
Có xác định được văn bản in từ máy in nào không?
Ở mức gợi ý thì có: lỗi lặp lại của máy và vệt chấm vàng li ti mà nhiều máy in laser màu in kèm có thể chỉ ra loại máy hoặc chiếc máy cụ thể. Tuy vậy kết quả còn tuỳ thiết bị và chất lượng bản in.
Nghi bị giả chữ ký thì làm gì?
Giữ nguyên văn bản gốc, tập hợp các giấy tờ cũ có chữ ký thật của mình, rồi hỏi luật sư hoặc báo công an xã/phường nơi gần nhất để được hướng dẫn trưng cầu giám định. Tự so bằng mắt không đủ để giải quyết tranh chấp.
