Án mạng phòng kín là gì: kiểu truyện trinh thám khó viết nhất

Án mạng phòng kín (locked-room mystery) là kiểu truyện trinh thám trong đó vụ việc xảy ra ở nơi dường như không ai vào hay ra được: cửa khoá trong, cửa sổ chốt chặt, tuyết quanh nhà không một dấu chân. Đây là dạng "tội ác bất khả thi", được coi là khó viết nhất vì tác giả vừa phải tạo ra điều tưởng như không thể, vừa phải giải thích nó hợp lý. Truyện đầu tiên của dòng này thường được tính là Án mạng ở phố Morgue của Edgar Allan Poe (1841).

Vì sao độc giả mê "điều không thể"

Phần lớn truyện trinh thám hỏi "ai làm?". Án phòng kín hỏi thêm một câu khó hơn: "làm cách nào?". Khi tác giả khoá chặt mọi lối, người đọc bị kéo vào một thử thách trí tuệ thuần tuý, giống như xem ảo thuật: biết chắc có mẹo, nhưng không nhìn ra.

Chính vì vậy, các nhà phê bình hay so sánh tác giả án phòng kín với nhà ảo thuật. Cả hai đều dựa vào việc hướng sự chú ý của người xem vào chỗ sai. Và cả hai đều có chung nỗi sợ: lời giải mà kém hấp dẫn hơn câu đố thì khán giả thấy bị lừa.

Những tác phẩm mở đường

Gaston Leroux về sau còn nổi tiếng với Bóng ma nhà hát (1910). Bí mật căn phòng vàng được nhiều tác giả, kể cả Agatha Christie trong tự truyện, nhắc đến như cuốn sách họ say mê thời trẻ.

John Dickson Carr: bậc thầy của "điều không thể"

Nhắc đến án phòng kín là phải nhắc John Dickson Carr (1906–1977), nhà văn Mỹ sống nhiều năm ở Anh. Ông viết hàng chục tiểu thuyết phòng kín với hai thám tử chính: bác sĩ Gideon Fell to béo, uyên bác và ngài Henry Merrivale (Carr viết dưới bút danh Carter Dickson).

Trong Người rỗng (1935), ở chương 17, Carr để bác sĩ Fell tạm dừng câu chuyện và giảng một bài về các kiểu lời giải phòng kín, thậm chí còn nói thẳng rằng họ là nhân vật trong một cuốn truyện trinh thám. Đây là một trong những đoạn "phá vỡ bức tường thứ tư" nổi tiếng của văn học trinh thám. Năm 1981, khi nhà văn Edward D. Hoch tổ chức hỏi ý kiến một nhóm tác giả và nhà phê bình về tiểu thuyết phòng kín hay nhất, Người rỗng đứng đầu.

Các họ lời giải — nhìn từ góc người đọc

Không đi vào mẹo cụ thể (vừa làm hỏng truyện, vừa không cần thiết), các nhà phê bình thường xếp lời giải phòng kín thành vài "họ" lớn, ở mức ý tưởng văn chương:

1. Căn phòng không thật sự kín: có một lối vào mà mọi người, kể cả độc giả, bỏ qua vì tin vào một giả định sai.
2. Thời điểm bị đánh lừa: sự việc thật ra xảy ra trước hoặc sau thời điểm ai cũng tưởng, nên "căn phòng kín" chỉ kín vào lúc không quan trọng.
3. Không có ai trong phòng lúc đó: chuyện xảy ra mà không cần ai có mặt bên trong, ví dụ do tai nạn bị hiểu lầm hoặc tác nhân từ xa.
4. Người phát hiện là chìa khoá: những gì "ai cũng thấy" khi phá cửa vào không giống những gì thật sự có ở đó.
5. Nạn nhân tự đánh lừa: hành động của chính nạn nhân tạo ra tình huống khó hiểu.

Điểm chung của mọi lời giải tốt: chúng dựa vào một giả định sai mà người đọc tự đặt ra. Lời giải hay khiến người đọc thốt lên "sao mình không nghĩ ra", chứ không phải "làm sao mà biết được".

Vì sao kiểu truyện này khó viết nhất

• Phải công bằng: mọi manh mối dẫn đến lời giải phải có trên trang giấy trước khi giải.
• Phải đơn giản: lời giải cần dây nhợ, máy móc phức tạp thường bị độc giả chê là gượng ép.
• Phải hợp lý về vật lý: độc giả khó tính sẽ thử nghĩ xem điều đó có làm được thật không.
• Phải có động cơ: vì sao người trong truyện lại mất công tạo ra một căn phòng kín? Nhiều tác giả quên câu hỏi này, trong khi Carr coi đó là phần quan trọng của lời giải.
• Phải mới: sau gần hai thế kỷ, các mẹo cơ bản đã bị dùng gần hết.

Phòng kín sống lại ở Nhật Bản

Trong khi ở phương Tây kiểu truyện này thưa dần sau "thời hoàng kim" giữa hai cuộc thế chiến, ở Nhật nó lại phát triển mạnh. Yokomizo Seishi chịu ảnh hưởng rõ của Carr. Từ cuối thập niên 1980, dòng shin honkaku (chính thống mới) với Ayatsuji Yukito, Arisugawa Alice và nhiều người khác đưa "tội ác bất khả thi" trở lại thành món chính. Các bộ truyện tranh như Thám tử lừng danh Conan và Những vụ án của Kindaichi đưa án phòng kín đến với hàng triệu độc giả nhỏ tuổi.

Ở phương Tây, phim truyền hình Anh Jonathan Creek (từ 1997), về một người thiết kế ảo thuật giải các vụ bất khả thi, cũng là ví dụ cho mối quan hệ gần gũi giữa ảo thuật và án phòng kín.

Góc nhìn hôm nay: đọc gì để bắt đầu

Thứ tự gợi ý cho người mới:

1. Dải băng lốm đốm của Conan Doyle — ngắn, dễ đọc, có sẵn trong mọi tuyển tập Holmes.
2. Bí mật căn phòng vàng của Gaston Leroux — kinh điển Pháp, nhiều bản dịch.
3. Án mạng ở Thập giác quán của Ayatsuji Yukito — trinh thám Nhật hiện đại, không hẳn là phòng kín đơn thuần nhưng cùng tinh thần "bất khả thi".
4. Người rỗng của John Dickson Carr — khi đã quen thể loại, để thưởng thức "bài giảng" của bác sĩ Fell.

Một mẹo đọc: trước khi lật đến chương giải, hãy dừng lại, liệt kê mọi giả định bạn đang tin ("cửa khoá từ bên trong", "lúc đó nạn nhân còn sống"…), rồi hỏi từng cái: mình biết điều này từ đâu? Lời giải thường nằm sau giả định mà bạn chưa từng nghi ngờ.