Kẻ trộm thường chọn nhà có vẻ vắng người, ít bị hàng xóm nhìn thấy, có lối vào khuất và lối ra nhanh, và có dấu hiệu chứa đồ đáng giá. Các nghiên cứu phỏng vấn người từng trộm cắp ở Mỹ và Anh cho thấy họ cân nhắc rủi ro bị phát hiện nhiều hơn là độ giàu của ngôi nhà. Hiểu cách họ đánh giá giúp chủ nhà tự nhìn ra điểm yếu của mình và sửa trước.
Tội phạm học nói gì: không phải ngẫu nhiên
Trong nhiều thập kỷ, các nhà tội phạm học đã cố trả lời câu hỏi: vì sao nhà này bị trộm mà nhà bên cạnh thì không? Vài lý thuyết lớn giúp hiểu vấn đề:
| Lý thuyết | Người đề xuất, năm | Ý chính |
|---|---|---|
| Hoạt động thường nhật | Lawrence Cohen, Marcus Felson (1979) | Tội phạm xảy ra khi có người có ý định, mục tiêu phù hợp và vắng người trông chừng cùng gặp nhau |
| Lựa chọn hợp lý | Derek Cornish, Ronald Clarke (1986) | Người phạm tội cân nhắc lợi ích, công sức và rủi ro, dù cân nhắc rất nhanh và không hoàn hảo |
| Không gian phòng vệ được | Oscar Newman (1972) | Thiết kế nhà ở để cư dân dễ quan sát và cảm thấy "đây là khu của mình" giúp giảm tội phạm |
| Phòng ngừa tội phạm qua thiết kế môi trường (CPTED) | C. Ray Jeffery (1971), sau được nhiều người phát triển | Ánh sáng, tầm nhìn, ranh giới rõ, bảo trì tốt làm môi trường kém hấp dẫn với kẻ gian |
| Cửa sổ vỡ | James Q. Wilson, George Kelling (1982) | Dấu hiệu bỏ bê, mất trật tự nhỏ khuyến khích vi phạm lớn hơn; lý thuyết này đến nay vẫn còn nhiều tranh cãi |
Điểm chung của các lý thuyết: kẻ trộm phản ứng với môi trường. Thay đổi môi trường là thay đổi quyết định của họ.
Người từng trộm cắp nói gì
Một số nghiên cứu đã đi hỏi trực tiếp người trong cuộc. Năm 1994, Richard Wright và Scott Decker công bố cuốn Burglars on the Job, dựa trên phỏng vấn hơn một trăm người đang hoạt động trộm cắp ở St. Louis (Mỹ). Năm 2012, nhóm nghiên cứu của Đại học Bắc Carolina tại Charlotte khảo sát hơn 400 người đang thụ án vì trộm cắp. Trong khảo sát này, khoảng 60% cho biết nếu phát hiện nhà có hệ thống báo động, họ sẽ chuyển sang mục tiêu khác.
Các nghiên cứu như vậy có giới hạn: người được hỏi có thể không nói thật, và mẫu chỉ gồm người ở một nơi, một thời điểm. Nhưng những điểm lặp lại ở nhiều nghiên cứu khác nhau đáng để chú ý.
Năm điều kẻ trộm thường để ý
1. Nhà có người không
Phần lớn vụ trộm nhà xảy ra khi nhà vắng. Kẻ trộm tránh đối mặt. Dấu hiệu nhà vắng: đèn tối nhiều đêm, xe không có trong sân, thư và hàng giao chồng ngoài cửa, cổng khoá ngoài, và cả những bài đăng mạng xã hội khoe đang đi xa.
2. Có ai nhìn thấy không
Nhà nằm cuối hẻm cụt, sau hàng rào cây rậm, tường cao kín mít che khuất tầm nhìn từ đường và nhà bên cạnh, cho kẻ gian thời gian mà không bị ai thấy. Nghịch lý là tường cao, cây rậm làm chủ nhà thấy riêng tư, nhưng cũng làm hàng xóm không nhìn thấy nếu có chuyện.
3. Vào có dễ không
Cửa sau, cửa sổ tầng trệt, ban công tầng hai gần mái nhà bên, cửa sân thượng thường được bảo vệ kém hơn cửa chính. Nhiều nhà gắn khoá xịn ở cửa trước nhưng để cửa sổ nhà vệ sinh, cửa ban công khép hờ.
4. Ra có nhanh không
Kẻ gian quan tâm đến đường rút. Nhà gần ngã ba, gần đường lớn, có lối thông ra nhiều phía cho họ nhiều lựa chọn thoát.
5. Có gì đáng lấy không
Đồ giá trị nhìn thấy được từ ngoài, như xe máy mới để ngoài sân, hộp đồ điện tử vừa mua bỏ trước cửa chờ thu gom, là lời quảng cáo không cố ý.
Tự kiểm tra nhà mình bằng mắt người ngoài
Hãy làm một việc đơn giản: đi một vòng quanh nhà, từ ngoài đường, vào buổi tối, và tự hỏi những câu sau. Mỗi câu trả lời "có" là một điểm cần sửa.
- Nhìn từ ngoài có biết nhà đang vắng không?
- Có góc nào tối, khuất, đứng đó mà hàng xóm không thấy không?
- Có cửa nào, cửa sổ nào khoá kém hơn cửa chính không?
- Có thang, bàn ghế, thùng phi để ngoài trời mà người lạ có thể dùng để trèo không?
- Nhìn qua cửa kính có thấy đồ đắt tiền không?
- Chìa khoá dự phòng có để ở chỗ ai cũng đoán được không?
- Cây cối có che khuất cửa sổ, cửa ra vào không?
Sửa thế nào: rẻ trước, đắt sau
| Điểm yếu | Cách sửa ít tốn kém | Cách sửa đầu tư hơn |
|---|---|---|
| Nhà trông vắng | Ổ cắm hẹn giờ cho đèn, nhờ hàng xóm dọn thư | Đèn, rèm thông minh điều khiển qua điện thoại |
| Góc khuất, tối | Tỉa cây, dọn đồ che khuất | Đèn cảm biến chuyển động, camera |
| Cửa phụ yếu | Thêm chốt trong, khoá cửa sổ | Thay cửa, khung cửa chắc hơn; song cửa có lối thoát hiểm mở từ trong |
| Đồ trèo được để ngoài | Cất thang, khoá vào chỗ cố định | Thiết kế lại sân, mái |
| Đồ quý lộ ra | Kéo rèm, cắt nhỏ vỏ hộp trước khi bỏ | Kính mờ ở cửa sổ tầng trệt |
| Không ai trông chừng | Làm quen, trao đổi số điện thoại với hàng xóm | Hệ thống báo động có báo về điện thoại |
Một lưu ý quan trọng về an toàn cháy nổ: song sắt, khung cửa, chuồng cọp ban công chặn được người lạ cũng có thể chặn chính gia đình khi có cháy. Luôn chừa ít nhất một lối thoát hiểm mở được nhanh từ bên trong, và cả nhà đều biết cách mở.
Hàng xóm: "mắt trên phố"
Nhà văn, nhà nghiên cứu đô thị Jane Jacobs, trong cuốn The Death and Life of Great American Cities (1961), dùng cụm từ "eyes on the street", tức "những con mắt trên phố": khu phố an toàn khi có nhiều người qua lại, nhiều cửa hàng, nhiều cửa sổ nhìn ra đường, và cư dân quan tâm đến những gì xảy ra quanh mình. Ý tưởng này ảnh hưởng mạnh đến các lý thuyết phòng ngừa tội phạm về sau.
Ở Việt Nam, khu phố có quán nước đầu hẻm, có các cụ ngồi chơi trước nhà, có tổ dân phố hoạt động, thực ra đã có sẵn những "con mắt" ấy. Giữ được nếp quen biết hàng xóm là cách phòng trộm rẻ nhất và bền nhất.
Góc nhìn hôm nay: an toàn không có nghĩa là pháo đài
Mục tiêu không phải biến nhà thành pháo đài kín mít, vì nhà kín quá lại làm hàng xóm không nhìn thấy gì và cả nhà khó thoát hiểm. Mục tiêu là làm nhà mình kém hấp dẫn hơn mức trung bình: có dấu hiệu người ở, có ánh sáng, có người để ý, cửa nào cũng khoá như nhau. Người muốn tìm hiểu thêm có thể đọc về CPTED trên trang của các tổ chức phòng ngừa tội phạm quốc tế, hoặc đọc cuốn sách kinh điển của Jane Jacobs về đời sống đô thị.
Câu hỏi thường gặp
Kẻ trộm thường chọn nhà như thế nào?
Họ thường chọn nhà có vẻ vắng người, khuất tầm nhìn của hàng xóm, có lối vào dễ và đường rút nhanh, có dấu hiệu chứa đồ giá trị. Nghiên cứu cho thấy rủi ro bị phát hiện ảnh hưởng đến quyết định nhiều hơn độ giàu của ngôi nhà.
Hệ thống báo động có làm kẻ trộm sợ không?
Trong khảo sát năm 2012 của Đại học Bắc Carolina tại Charlotte với hơn 400 người thụ án vì trộm cắp, khoảng 60% cho biết sẽ chuyển sang mục tiêu khác nếu thấy nhà có báo động. Báo động hiệu quả nhất khi có người phản ứng khi nó kêu.
Tường cao có giúp chống trộm không?
Không hẳn. Tường cao và cây rậm ngăn người lạ nhìn vào, nhưng cũng ngăn hàng xóm nhìn thấy nếu có kẻ gian. Nhiều chuyên gia khuyên giữ tầm nhìn thoáng ở lối vào, kết hợp với khoá tốt và ánh sáng.
CPTED là gì?
CPTED là viết tắt tiếng Anh của "phòng ngừa tội phạm qua thiết kế môi trường". Phương pháp dùng ánh sáng, tầm nhìn, ranh giới rõ ràng và bảo trì tốt để làm khu vực kém hấp dẫn với kẻ gian. Khái niệm do C. Ray Jeffery nêu năm 1971 và được nhiều người phát triển sau đó.
Nhà ở cuối hẻm có dễ bị trộm hơn không?
Còn tuỳ. Hẻm cụt ít người lạ qua lại nên người lạ dễ bị chú ý, nhưng nhà cuối hẻm khuất tầm nhìn từ đường lớn thì có thể bị nhắm. Yếu tố quyết định là có ai nhìn thấy cửa nhà bạn hay không.
