Dạy trẻ an toàn khi ra đường không phải dạy con sợ mọi người lạ, mà dạy vài quy tắc rõ ràng: không đi theo ai, không nhận quà, không lên xe của ai khi chưa hỏi bố mẹ, dù người đó tỏ ra quen biết; thuộc số điện thoại của bố mẹ; biết tìm ai để nhờ giúp khi bị lạc. Những quy tắc này nên được tập bằng tình huống cụ thể, nhắc lại nhiều lần theo độ tuổi, bằng giọng bình tĩnh chứ không doạ.
Từ "sợ người lạ" đến "người lừa"
Nhiều thế hệ phụ huynh dạy con một câu: "Đừng nói chuyện với người lạ." Câu này dễ nhớ nhưng có hai vấn đề. Thứ nhất, khi bị lạc, chính người lạ (bảo vệ siêu thị, cô bán hàng) là người con cần nhờ giúp. Thứ hai, phần lớn người có ý xấu với trẻ không phải người hoàn toàn xa lạ, mà có thể là người trẻ đã gặp vài lần, người tự nhận là quen bố mẹ.
Một số chuyên gia an toàn trẻ em ở Mỹ đề xuất thay khái niệm "người lạ nguy hiểm" bằng "người lừa" (tricky people): người lớn nào, quen hay lạ, mà nhờ trẻ giúp việc người lớn (tìm chó lạc, chỉ đường), rủ trẻ đi đâu mà không cần hỏi bố mẹ, hay bảo trẻ giữ bí mật với bố mẹ, thì đó là tín hiệu cần cảnh giác. Cách dạy này tập trung vào hành vi, không vào việc người đó trông thế nào.
Năm quy tắc cốt lõi, nói bằng lời của trẻ
- "Con không đi đâu với ai khi chưa hỏi bố mẹ." Kể cả với người con biết, kể cả người đó nói "bố mẹ nhờ chú đón".
- "Người lớn không nhờ trẻ con giúp." Người lớn cần giúp sẽ nhờ người lớn khác. Ai nhờ con tìm chó, xách đồ ra xe, chỉ đường thì con nói "để con hỏi mẹ" rồi đi về phía bố mẹ.
- "Không có bí mật với bố mẹ." Có điều bất ngờ vui như quà sinh nhật thì được, còn bí mật làm con thấy lo, thấy lạ thì phải kể.
- "Con có quyền nói không và chạy đi." Con không cần lịch sự với người làm con sợ. Hét to, chạy về chỗ đông người.
- "Cơ thể con là của con." Không ai được chạm vào vùng đồ lót của con, và không ai được bảo con giữ bí mật chuyện đó. Ở Anh, tổ chức bảo vệ trẻ em NSPCC dạy quy tắc này qua bài hát ngắn cho trẻ nhỏ.
Mật khẩu gia đình
Một mẹo đơn giản nhiều gia đình áp dụng: chọn một từ bí mật chỉ cả nhà biết, ví dụ tên một món ăn hay một con vật. Nếu ai đó đến đón con mà không phải người quen đón hằng ngày, người đó phải nói được mật khẩu. Không nói được thì con không đi, và báo cô giáo.
- Chọn từ dễ nhớ với con nhưng người ngoài không đoán được.
- Không viết lên cặp sách, áo.
- Đổi mật khẩu nếu đã dùng hoặc đã có người khác biết.
- Báo trước với nhà trường về người được phép đón con.
Khi bị lạc: dạy con làm gì
Lạc ở siêu thị, khu vui chơi, chợ, lễ hội là chuyện có thể xảy ra với bất kỳ gia đình nào. Dạy con trước một kế hoạch đơn giản:
| Bước | Con làm gì | Vì sao |
|---|---|---|
| 1. Dừng lại | Đứng yên ở chỗ vừa lạc, không chạy đi tìm | Bố mẹ sẽ quay lại chỗ cũ; con chạy đi thì càng xa nhau |
| 2. Tìm người giúp | Tìm người mặc đồng phục (bảo vệ, nhân viên quầy thu ngân), hoặc một cô có con nhỏ đi cùng | Đây là những người thường an toàn và biết phải làm gì |
| 3. Nói thông tin | Nói tên con, tên bố mẹ, số điện thoại | Để người giúp gọi được cho bố mẹ |
| 4. Ở trong toà nhà | Không theo ai ra bãi xe, ra ngoài cổng | Người giúp thật sẽ đưa con đến quầy thông tin, không đưa ra ngoài |
Với trẻ chưa thuộc số điện thoại, có thể viết số của bố mẹ vào mặt trong cổ tay áo, hoặc dùng vòng tay ghi số. Mỗi lần đến chỗ đông, chỉ cho con một điểm hẹn dễ nhận ra như quầy thông tin, cổng chính.
Theo từng độ tuổi
3–5 tuổi
- Thuộc tên đầy đủ của mình và của bố mẹ.
- Luôn nắm tay người lớn khi ra đường, qua đường.
- Tập quy tắc "đứng yên khi lạc" bằng cách đóng vai ở nhà.
6–9 tuổi
- Thuộc số điện thoại của ít nhất một người lớn.
- Hiểu quy tắc không đi với ai khi chưa hỏi bố mẹ, mật khẩu gia đình.
- Biết đi bộ trên vỉa hè, qua đường ở vạch, nhìn hai phía; đội mũ bảo hiểm khi ngồi xe máy.
- Tập nói "không" to và rõ.
10 tuổi trở lên
- Biết gọi số khẩn cấp: 113 công an, 114 cứu hoả, 115 cấp cứu, 111 Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em.
- Báo trước lịch đi, về; báo khi đổi kế hoạch.
- Đi theo nhóm bạn thay vì đi một mình ở đường vắng.
- Hiểu rằng "người lạ" trên mạng cũng là người lạ: không gửi ảnh, không hẹn gặp người chỉ quen qua mạng, không cho biết địa chỉ nhà, trường.
Tập thế nào cho con nhớ mà không sợ
- Đóng vai: bố đóng vai "chú lạ" mời con đi xem chó con, con tập nói "để con hỏi mẹ" rồi đi về phía mẹ. Khen khi con làm đúng.
- Hỏi "nếu thì": "Nếu ở siêu thị con không thấy mẹ, con làm gì?" Để con tự trả lời, rồi bổ sung.
- Đọc truyện: sách tranh về chủ đề an toàn giúp trẻ nhỏ tiếp nhận nhẹ nhàng.
- Không doạ: tránh kể chuyện đáng sợ để con "nhớ đời". Trẻ sợ hãi thường cứng người, không làm được gì khi cần.
- Nhắc lại đều đặn: trước kỳ nghỉ hè, trước chuyến đi chơi, mỗi lần nhắc vài phút.
Điều người lớn cần làm
Quy tắc cho trẻ chỉ là một nửa. Nửa còn lại là người lớn: biết con ở đâu, với ai; quen bạn bè của con và phụ huynh của bạn; nói rõ với nhà trường ai được đón; tạo không khí để con dám kể mọi chuyện mà không sợ bị mắng. Trẻ chỉ kể chuyện lạ khi tin rằng kể ra sẽ được giúp, không bị trách.
Góc nhìn hôm nay
Trẻ an toàn không phải là trẻ sợ mọi thứ, mà là trẻ biết mình nên làm gì. Vài quy tắc đơn giản, tập thường xuyên như tập đánh răng, giúp con tự tin hơn khi ra ngoài. Người cần hỗ trợ có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí, hoạt động cả ngày đêm.
Câu hỏi thường gặp
Dạy trẻ cách phòng tránh người lạ thế nào?
Thay vì dạy con sợ mọi người lạ, hãy dạy quy tắc hành vi: không đi đâu, không nhận quà, không lên xe của ai khi chưa hỏi bố mẹ, dù người đó tỏ ra quen. Người lớn nhờ trẻ con giúp hoặc bảo giữ bí mật là dấu hiệu cần cảnh giác.
Trẻ bị lạc ở siêu thị nên làm gì?
Đứng yên ở chỗ vừa lạc, tìm người mặc đồng phục như bảo vệ, thu ngân hoặc một cô có con nhỏ đi cùng để nhờ giúp. Nói tên mình, tên bố mẹ, số điện thoại và không đi ra khỏi toà nhà với ai.
Mật khẩu gia đình là gì?
Là một từ bí mật chỉ cả nhà biết. Nếu có người lạ đến đón con, người đó phải nói đúng mật khẩu thì con mới đi. Không viết mật khẩu lên đồ dùng và đổi khi đã có người khác biết.
Trẻ mấy tuổi nên thuộc số điện thoại của bố mẹ?
Nhiều trẻ có thể thuộc từ khoảng 5–6 tuổi nếu được tập bằng bài hát hoặc nhắc lại thường xuyên. Trước đó, có thể viết số vào mặt trong cổ tay áo hoặc dùng vòng tay ghi số khi ra chỗ đông.
Tổng đài bảo vệ trẻ em ở Việt Nam là số nào?
Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em là 111, gọi miễn phí. Khi có tình huống khẩn cấp về an ninh, gọi 113.
