Phác hoạ chân dung tội phạm (criminal profiling) là việc suy đoán đặc điểm của người gây án — tuổi, nghề, thói quen, nơi sống — từ cách vụ án diễn ra. Kỹ thuật này có thật, phát triển mạnh ở Đơn vị Khoa học Hành vi của FBI từ thập niên 1970, nhưng không có "phép thần" như phim: các nghiên cứu cho thấy độ chính xác của nó còn tranh cãi, và ngày nay nó chỉ là công cụ hỗ trợ khoanh vùng, không bao giờ thay được chứng cứ.
Từ bác sĩ tâm thần đến "Mindhunter"
Vụ thường được kể như khởi đầu của phác hoạ hiện đại là vụ "Kẻ đánh bom điên" ở New York. Từ năm 1940 đến 1956, một người liên tục đặt bom tự chế ở nơi công cộng trong thành phố. Năm 1956, cảnh sát nhờ bác sĩ tâm thần James Brussel đưa ra nhận định. Brussel cho rằng thủ phạm là đàn ông trung niên, có mối hận với công ty điện Con Edison, sống với người thân nữ, và — chi tiết được nhắc mãi — khi bị bắt sẽ mặc com-lê hai hàng khuy cài kín.
Năm 1957, George Metesky bị bắt, một cựu nhân viên Con Edison. Nhiều điểm khớp, và chuyện chiếc áo trở thành huyền thoại. Nhưng các nhà nghiên cứu sau này chỉ ra: Metesky bị tìm ra chủ yếu nhờ một nhân viên Con Edison lục hồ sơ cũ, và Brussel còn đưa ra nhiều nhận định sai mà ít ai nhắc. Câu chuyện "bác sĩ đoán trúng cả cái áo" được kể lại có chọn lọc.
FBI và Đơn vị Khoa học Hành vi
Đầu thập niên 1970, Học viện FBI ở Quantico lập Đơn vị Khoa học Hành vi (Behavioral Science Unit). Những đặc vụ như Howard Teten, Robert Ressler và John Douglas phỏng vấn hàng chục kẻ phạm tội nghiêm trọng đang thụ án, cố tìm điểm chung giữa hiện trường và con người. Cuốn sách Mindhunter (1995) của Douglas và loạt phim cùng tên của Netflix (2017) dựa trên giai đoạn này. Chính Ressler được cho là đã phổ biến khái niệm "serial killer" trong tiếng Anh.
Phác hoạ làm việc thế nào?
Ở mức phổ thông, người phác hoạ đặt ra những câu hỏi như:
- Vụ việc có vẻ được chuẩn bị kỹ hay xảy ra bộc phát?
- Người gây án có quen thuộc khu vực không? Chọn giờ nào, lối đi nào?
- Có dấu hiệu người đó quen nạn nhân không?
- Nếu là chuỗi vụ, các vụ có điểm gì lặp lại, điểm gì thay đổi theo thời gian?
Từ đó họ đưa ra một bản mô tả xác suất: "nhiều khả năng là người sống trong bán kính vài cây số, có xe riêng, làm việc theo ca". Bản mô tả này giúp điều tra viên ưu tiên xem xét ai trước trong danh sách nghi vấn — không phải để chỉ tay vào một người cụ thể.
Phác hoạ địa lý: nhánh có cơ sở nhất
Ở Anh, nhà tâm lý học David Canter tham gia vụ "Kẻ tấn công đường sắt" ở London giữa thập niên 1980. Ông dựa vào vị trí các vụ việc để đoán vùng sống của thủ phạm, và John Duffy — người bị bắt năm 1986 — sống đúng trong vùng đó. Canter về sau phát triển ngành "tâm lý học điều tra" (investigative psychology), nhấn mạnh dữ liệu và thống kê thay vì trực giác.
Kim Rossmo, một cảnh sát Canada làm tiến sĩ, phát triển phương pháp phác hoạ địa lý (geographic profiling) đầu thập niên 1990. Ý tưởng chính dễ hiểu: người ta thường hành động trong vùng quen thuộc nhưng không quá sát nhà mình. Từ vị trí các vụ việc, có thể tính ra vùng mà người gây án nhiều khả năng sống hoặc làm việc. Phương pháp này được nhiều sở cảnh sát dùng để sắp xếp ưu tiên khi có hàng nghìn tên trong danh sách.
Khoa học hay phim ảnh? Các nghiên cứu nói gì
Đây là chỗ cần tỉnh táo. Một số nghiên cứu so sánh người phác hoạ chuyên nghiệp với sinh viên, cảnh sát thường hoặc nhà tâm lý học khi cùng đọc một hồ sơ. Kết quả thường cho thấy người phác hoạ có nhỉnh hơn đôi chút ở vài chỉ số, nhưng không vượt trội như phim mô tả. Một tổng quan năm 2007 của nhóm Brent Snook ở Canada kết luận lĩnh vực này còn thiếu cơ sở thực nghiệm và một phần dựa vào sức thuyết phục của lời kể.
Các nhà phê bình chỉ ra hiệu ứng tương tự như đọc tử vi: bản phác hoạ thường viết chung chung ("có khó khăn trong quan hệ", "sống cô lập"), nên khi bắt được thủ phạm, người ta dễ thấy "trúng" và quên những chỗ trật.
| Câu hỏi | Trên phim | Thực tế |
|---|---|---|
| Người phác hoạ có tìm ra thủ phạm không? | Thường là người chỉ ra thủ phạm | Hiếm khi. Thủ phạm thường bị tìm ra nhờ chứng cứ vật chất, nhân chứng, dữ liệu |
| Phác hoạ có dùng làm bằng chứng ở toà không? | Có khi được trình bày như chứng cứ then chốt | Ở nhiều nước, toà rất dè dặt hoặc không chấp nhận |
| Dùng khi nào? | Mọi vụ án | Chủ yếu chuỗi vụ chưa có manh mối, để khoanh vùng ưu tiên |
| Dựa vào gì? | Trực giác thiên tài | Ngày càng dựa vào thống kê và cơ sở dữ liệu vụ việc |
Khi phác hoạ dẫn sai đường
Phác hoạ nguy hiểm nhất khi điều tra viên tin nó quá mức. Ở Anh, trong một vụ án ở London đầu thập niên 1990, cảnh sát dựa nhiều vào bản phác hoạ tâm lý và thậm chí tổ chức một chiến dịch nằm vùng nhắm vào một người vô tội trông "khớp hồ sơ". Toà án bác bỏ chứng cứ thu được theo cách đó, người bị nghi được tha, và nhiều năm sau thủ phạm thật mới bị xác định nhờ chứng cứ khác. Vụ việc trở thành bài học kinh điển trong đào tạo cảnh sát Anh về rủi ro của phác hoạ và thiên kiến xác nhận.
Ở Mỹ, trong vụ bắn tỉa vùng thủ đô Washington năm 2002, nhiều nhận định phác hoạ được báo chí đưa trước khi bắt — chẳng hạn thủ phạm là một người đàn ông da trắng hành động đơn độc — hoá ra sai: có hai người, không ai khớp hình dung đó.
Góc nhìn hôm nay
Phác hoạ hiện đại đã đổi tên và đổi cách làm. FBI nay dùng cụm "phân tích hành vi" (behavioral analysis), đặt trọng tâm vào dữ liệu, đánh giá mức độ đe doạ và hỗ trợ chiến thuật phỏng vấn, hơn là vẽ chân dung bí ẩn. Phác hoạ địa lý được dùng như phần mềm sắp xếp ưu tiên. Khi xem phim, hãy nhớ: một bản phác hoạ chỉ thu hẹp phạm vi tìm kiếm, nó không chứng minh được ai có tội.
Ai muốn đọc thêm có thể tìm Mindhunter của John Douglas (để hiểu cách người trong cuộc kể lại, kèm chút hoài nghi), và các bài viết phổ thông của David Canter về tâm lý học điều tra.
Câu hỏi thường gặp
Phác hoạ chân dung tội phạm là gì?
Là việc suy đoán đặc điểm có thể có của người gây án từ cách thức, thời gian, địa điểm của vụ việc. Kết quả là một mô tả xác suất giúp điều tra viên khoanh vùng, không phải bằng chứng chỉ ra một người cụ thể.
Phác hoạ tội phạm có chính xác không?
Còn tranh cãi. Các nghiên cứu cho thấy người phác hoạ chuyên nghiệp chỉ nhỉnh hơn người thường đôi chút, và bản phác hoạ chung chung dễ tạo cảm giác "trúng". Phác hoạ địa lý dựa trên thống kê được đánh giá có cơ sở hơn.
Mindhunter có phải chuyện thật không?
Mindhunter dựa trên sách của cựu đặc vụ FBI John Douglas về Đơn vị Khoa học Hành vi thập niên 1970–1980. Phim có nhân vật và tình tiết được hư cấu hoá, dù khung sự kiện dựa trên chuyện thật.
Phác hoạ địa lý là gì?
Là phương pháp tính vùng mà người gây án nhiều khả năng sống hoặc làm việc, dựa trên vị trí các vụ việc. Kim Rossmo phát triển phương pháp này đầu thập niên 1990, và nó được dùng để sắp xếp ưu tiên danh sách người cần xác minh.
