Cuộc gọi video deepfake là cuộc gọi mà hình ảnh hoặc giọng nói của một người quen bị làm giả bằng công nghệ trí tuệ nhân tạo, thường kèm lời nhờ chuyển tiền gấp. Dấu hiệu hay gặp: cuộc gọi rất ngắn, hình mờ hoặc chập chờn, gương mặt ít biểu cảm, miệng lệch tiếng, người gọi né câu hỏi và viện cớ "mạng yếu". Cách chống hiệu quả nhất không phải soi hình, mà là cúp máy và gọi lại vào số cũ của người thân, hoặc hỏi một câu chỉ người trong nhà mới biết.
Deepfake là gì, và vì sao giờ ai cũng có thể bị nhắm
"Deepfake" ghép từ deep learning (học sâu) và fake (giả). Phần mềm học từ ảnh, video, đoạn ghi âm có sẵn của một người rồi tạo ra hình ảnh, giọng nói mới mang dáng dấp người đó. Vài năm trước, làm được việc này cần máy mạnh và kỹ năng. Nay công cụ phổ biến hơn, và nguyên liệu thì có sẵn: ảnh đại diện, video ngắn đăng mạng xã hội, đoạn ghi âm giọng nói gửi trong nhóm chat.
Kẻ gian không cần bản giả hoàn hảo. Chúng chỉ cần một cuộc gọi vài giây, trong điều kiện ánh sáng kém, đủ để người nghe "thấy con mình", "thấy sếp mình", rồi chuyển sang nhắn tin để xin tiền.
Một vụ có thật ở quy mô lớn
Đầu năm 2024, cảnh sát Hồng Kông công bố một vụ một nhân viên tài chính chuyển tổng cộng khoảng 200 triệu đô la Hồng Kông (khoảng 25 triệu đô la Mỹ) sau khi tham gia một cuộc họp video mà những người khác trên màn hình — kể cả người tự xưng giám đốc tài chính — đều là hình ảnh giả. Tháng 5/2024, hãng tư vấn kỹ thuật Arup của Anh xác nhận mình là công ty bị lừa trong vụ này.
Điều đáng học từ vụ đó: người nhân viên ban đầu có nghi ngờ tin nhắn đầu tiên. Cuộc họp video chính là thứ xoá tan nghi ngờ. Nghĩa là, thấy mặt trên màn hình không còn là bằng chứng đủ mạnh như trước.
Các kịch bản hay gặp với gia đình
- "Con bị tai nạn, cần tiền viện phí gấp." Cuộc gọi video vài giây, hình con mờ mờ trong phòng tối, sau đó "bác sĩ" hoặc "bạn của con" nhắn số tài khoản.
- "Anh/chị đang kẹt, chuyển giúp ít tiền." Tài khoản mạng xã hội của người quen bị chiếm, kẻ gian gọi video bằng hình giả để xác nhận, rồi xin chuyển khoản.
- "Sếp giao việc gấp." Hình ảnh hoặc giọng nói giả của lãnh đạo yêu cầu kế toán chuyển tiền cho "đối tác".
- Giọng nói giả qua điện thoại thường. Không có hình, chỉ có giọng giống người thân đang khóc, hoảng loạn. Loại này còn dễ làm hơn video.
Dấu hiệu nhận ra trong cuộc gọi
| Quan sát | Điều đáng ngờ |
|---|---|
| Độ dài cuộc gọi | Chỉ vài giây rồi tắt, viện cớ mạng yếu, chuyển sang nhắn tin |
| Chất lượng hình | Mờ, nhoè ở viền mặt, tóc, tai; ánh sáng mặt không khớp với nền |
| Chuyển động | Ít chớp mắt, đầu ít xoay ngang; khi quay nghiêng mặt bị méo hoặc nhoè |
| Miệng và tiếng | Khẩu hình lệch với âm thanh, giọng đều đều thiếu hơi thở |
| Nội dung | Xin tiền gấp, chuyển vào tài khoản người khác, dặn đừng nói với ai |
| Phản ứng với câu hỏi | Né câu hỏi riêng, trả lời chung chung, gắt gỏng khi bị hỏi lại |
Lưu ý quan trọng: công nghệ cải tiến rất nhanh. Những dấu hiệu về hình ảnh ở trên có thể biến mất trong các bản giả tốt hơn. Vì vậy đừng dựa vào việc "soi" hình — hãy dựa vào quy trình xác minh bên dưới.
Quy trình xác minh: ba bước không cần công nghệ
- Cúp máy, gọi lại số cũ. Gọi vào số điện thoại bạn đã lưu từ trước của người thân — không gọi lại số vừa gọi đến, không bấm vào tài khoản vừa nhắn. Nếu không liên lạc được, gọi cho một người khác ở gần người đó.
- Hỏi câu chỉ người nhà biết. Không phải ngày sinh hay tên quê — những thứ đó có thể có trên mạng. Hãy hỏi chuyện riêng: "Tết vừa rồi nhà mình ăn món gì ở nhà ngoại?"
- Có "mật khẩu gia đình". Thống nhất trước một cụm từ lạ với người thân. Khi có ai xin tiền gấp qua điện thoại, người kia phải nói được cụm từ đó.
Cách này không đòi bạn giỏi nhận diện deepfake. Nó chỉ đòi bạn chịu chậm lại năm phút. Kẻ gian sợ nhất là năm phút đó.
Giảm nguyên liệu cho kẻ làm giả
Không cần xoá hết dấu vết trên mạng, nhưng có thể làm khó kẻ gian hơn:
- Để chế độ riêng tư cho ảnh, video có mặt và giọng nói rõ, nhất là của trẻ em và người lớn tuổi.
- Cẩn thận với các ứng dụng "biến hình", "đọc giọng" đòi tải lên ảnh khuôn mặt, đoạn ghi âm.
- Không nghe máy và nói chuyện lâu với số lạ im lặng — một số kẻ gian thu giọng nói qua các cuộc gọi như vậy.
- Bật xác thực hai lớp cho Zalo, Facebook, email: tài khoản bị chiếm là kịch bản deepfake dễ thành công nhất, vì tin nhắn đến từ đúng tài khoản người quen.
Ở nơi làm việc: quy trình quan trọng hơn trực giác
Vụ Hồng Kông cho thấy doanh nghiệp là mục tiêu béo bở hơn cá nhân. Các chuyên gia an ninh thường khuyên vài nguyên tắc đơn giản, ai làm kế toán, thủ quỹ, trợ lý giám đốc cũng nên biết:
- Không chuyển tiền chỉ vì một cuộc gọi hay cuộc họp video. Mọi yêu cầu chuyển khoản bất thường phải được xác nhận qua một kênh thứ hai đã có từ trước: gọi vào số nội bộ, gặp trực tiếp, hoặc qua hệ thống phê duyệt chính thức.
- Hai người cùng duyệt với các khoản vượt một mức nhất định.
- Cảnh giác khi được yêu cầu bỏ qua quy trình — "lần này đặc biệt", "sếp đang bận không nghe máy được", "giữ kín vì là thương vụ bí mật". Đây đúng là những câu kẻ gian dùng.
- Không ai bị trách vì đã gọi lại xác minh. Lãnh đạo nên nói rõ điều này từ trước, để nhân viên không ngại hỏi lại sếp.
Góc nhìn hôm nay: lòng tin cần thêm một bước
Trong nhiều thế hệ, "thấy tận mắt, nghe tận tai" là chuẩn mực của sự thật. Deepfake buộc mỗi gia đình thêm một bước nhỏ: xác minh qua kênh khác trước khi chuyển tiền. Điều này không phải là nghi ngờ người thân, mà là bảo vệ họ — vì kẻ gian đang mượn chính gương mặt người thân để lấy tiền.
Hãy thử ngay tối nay: đặt một mật khẩu gia đình, dặn cha mẹ, ông bà quy tắc "cúp máy gọi lại", và lưu số điện thoại của nhau đầy đủ. Thông tin về các kiểu lừa mới thường được ngân hàng và cơ quan an toàn thông tin cập nhật trên trang chính thức — đáng xem định kỳ.
Câu hỏi thường gặp
Deepfake là gì?
Deepfake là hình ảnh, video hoặc giọng nói được làm giả bằng trí tuệ nhân tạo, mô phỏng một người thật. Kẻ gian dùng nó để giả làm người thân, đồng nghiệp hoặc lãnh đạo trong các cuộc gọi xin tiền.
Làm sao nhận biết cuộc gọi video deepfake?
Những dấu hiệu hay gặp là cuộc gọi rất ngắn, hình mờ, mặt ít biểu cảm, khẩu hình lệch tiếng và lý do xin tiền gấp. Tuy vậy, bản giả ngày càng tốt nên cách chắc chắn nhất là cúp máy và gọi lại vào số cũ của người thân.
Mật khẩu gia đình là gì?
Đó là một cụm từ bí mật cả nhà thống nhất trước, không đăng lên mạng. Khi có cuộc gọi xin tiền gấp, người gọi phải nói đúng cụm từ đó mới được tin.
Giọng nói có làm giả được không?
Có. Công nghệ nhân bản giọng nói có thể tạo giọng giống người thật từ những đoạn ghi âm ngắn. Vì vậy cuộc gọi chỉ có tiếng cũng cần xác minh như cuộc gọi video.
Đã chuyển tiền vì cuộc gọi giả thì làm gì?
Gọi ngay ngân hàng của bạn để đề nghị tra soát giao dịch, lưu lại toàn bộ tin nhắn, số tài khoản, thời gian, rồi trình báo công an xã/phường nơi gần nhất. Báo càng sớm càng có cơ hội ngăn tiền bị rút đi.
